Αν οι Τρείς Ιεράρχαι ήταν σήμερα δάσκαλοι

Οι τρείς Ιεράρχες

Ενα ξεχωριστό άρθρο για τους Τρείς Ιεράρχες δημοσίευσε το 2013 ο συμπατριώτης μας Αρχιμανδρίτης Καλλίνικος Μαυρολέων στο Ιστολόγιο του  με τίτλο: Αν οι τρεις Ιεράρχες ήταν σήμερα δάσκαλοι…. [3]. Παραθέτουμε εδώ αποσπάσματά και σας παροτρύνουμε να  να το διαβάσετε ολόκληρο από το σχετικό σύνδεσμο στο τέλος του άρθρου.

Με την ιδιαίτερη του ικανότητα του ο συγγραφέας μεταταφέρει τα διδάγματα των μεγάλων πατέρων ως συμβουλές προς τους δασκάλους. Και φυσικά και στους κατ’ οίκων δασκάλους, τους γονείς. 

Ο σκοπός της Αγωγής και της Μόρφωσης

Ἄς μήν ξεχνοῦμε ὅτι σκοπός τῆς ἀγωγῆς εἶναι νά καταστήσει τόν ἄνθρωπο ἀντάξιο τῆς θείας καταγωγῆς του, ἀλλά καί τοῦ θείου προορισμοῦ του. Ὄχι μόνο νά γίνει ἰσχυρή προσωπικότητα γιά νά δράσει καί νά προσφέρει στήν κοινωνία, ἀλλά καί νά κατασταθεῖ «συμπολίτης τῶν ἁγίων καί οἰκεῖος τοῦ Θεοῦ».[2] Ἡ ὁμοίωση πρός τόν Θεό καί τελικά ἡ θέωση πρέπει νά εἶναι ἡ κύρια ἐπιδίωξη τοῦ ἀνθρώπου ἐπί τῆς γῆς καί τῆς ἀγωγῆς του. Ὁ ἄνθρωπος, ὁ κάθε ἄνθρωπος, καί ὁ μικρός μαθητής μας ἐν προκειμένῳ, εἶναι «θεός κεκελευσμένος» ….

Ἐπίσης, ποτέ δέν πρέπει νά ξεχνᾶμε πόσο εὔπλαστη καί ἀπαλή εἶναι ἡ παιδική ψυχή καί μαλακή σάν τό κερί. [9] Τά μαθήματα ἀρετῆς πού θά ἐντυπωθοῦν στό παιδί ἀπό τήν παιδική ἡλικία εἶναι ἀνεξάλειπτα.[10]

Τό λόγο παίρνει ὁ Γρηγόριος: Ἡ ἀγωγή εἶναι τέχνη τῶν τεχνῶν καί ἐπιστήμη τῶν ἐπιστημῶν καί ἔχει σκοπό νά δώσει στήν κοινωνία καλούς χριστιανούς. Κυρίως ὅμως σκοπός τῆς ἀγωγῆς εἶναι «νά τηρηθεῖ ἡ εἰκόνα καί νά ἐξομοιωθεῖ πρός τό ἀρχέτυπον».[14]

Ἡ σχέση δασκάλου καί μαθητή

Ἡ σχέση παιδαγωγοῦ – μαθητῆ εἶναι μιά σχέση ἐλευθερίας καί δημιουργίας. Ὀφείλουμε νά σεβόμαστε πρώτιστα ἐμεῖς τό δῶρο τῆς ἐλευθερίας, πού χάρισε ὁ Δημιουργός στά παιδιά καί νά μή φυλακίζουμε τίς ἀνησυχίες τους.

Γρηγόριος: Ἡ Παιδεία πρέπει νά εἶναι δρόμος ἀπελευθέρωσης καί ὄχι δουλείας, ὄχι καθημερινός θάνατος καί μιζέρια! Ἄς κάνουμε τήν Παιδεία ὅπλο δικαιοσύνης καί ὄχι θανάτου», 

Εὐχάριστος ὁ τρόπος τῆς διδασκαλίας.

Βασίλειος: Νά γίνεται μέ εὐχάριστο τρόπο ἡ διδασκαλία μας. Μάθημα πού γίνεται μέ τό ζόρι, δέν μπορεῖ ν’ἀφήσει τίποτε, ἀλλά ἐκεῖνα πού διδάσκονται μέ χάρη και εὐχαρίστηση μπαίνουν στίς ψυχές τῶν παιδιῶν μας, παραμένουν γιά μεγάλο χρονικό διάστημα στό νοῦ τῶν μαθητῶν μας.

Ἡ αὐτενέργεια.

Βασίλειος: Ὁ μαθητής εἶναι ἀνάγκη νά βάζει τό χέρι του στό ἔργο. Νά ἔρχεται στήν αἴθουσα μέ ἐνδιαφέρον γιά τήν ἐξέταση τῶν προβλημάτων καί νά συμμετέχει στό ἀγώνισμα τοῦ μαθήματος. Νά διεγείρει τό πνεῦμα του, ὥστε νά θέτει ὑπό ἔλεγχο καθετί πού διδάσκεται, νά τόν ἐνθαρρύνει δέ ὁ διδάσκαλος νά συνεχίσει μόνος του τήν ἔρευνα γιά τήν ἀνεύρεση τῆς ἀλήθειας, γιατί ὅ,τι μέ κόπο ἀποκτᾶ καθείς, αὐτό καί μετά χαρᾶς ἀποδέχεται καί ἐπιμελῶς διαφυλάττει.

Για τα Ελληνοχριστιανικά Γράμματα & Εξατομίκευση της διδασκαλίας

Ἄς μήν ξεχνοῦμε, συνεχίζει ὁ Χρυσόστομος, ὅτι δέ σφυρηλατοῦμε χάλκινα ἀντικείμενα, τά ὁποῖα δέχονται παθητικά τά χτυπήματα τοῦ σφυριοῦ καί τά ὁποῖα θά βρεῖ ὁ τεχνίτης στήν κατάσταση στήν ὁποία τά ἄφησε. Σφυρηλατοῦμε ψυχές, οἱ ὁποῖες δέχονται ἤ δέ δέχονται τή διδασκαλία καί ἀντιδροῦν ποικιλοτρόπως. Κατά συνέπεια, ἄλλα πρέπει νά προσφέρουμε στή μιά περίπτωση, ἄλλα στήν ἄλλη. Ἄλλα στό πρῶτο στάδιο τῆς μαθήσεως, ἄλλα στά ἑπόμενα.

… νά λάβουμε ὑπόψη μας καί τή διαφορετικότητα τοῦ κάθε μαθητή μας, προσθέτει ὁ Γρηγόριος. Ὅπως καί στίς ἀρρώστιες τοῦ σώματος, δέ δίνει ὁ γιατρός τό ἴδιο φάρμακο σέ ὅλους, ἔτσι καί στίς ψυχές, μέ ξεχωριστό λόγο καί τρόπο ἀγωγῆς νά τούς ἀντιμετωπίσουμε.

Ἔλεγχος, ποινές, ἔπαινος

Βασίλειος: Ἕνα πολύ σοβαρό θέμα πού πρέπει νά συζητήσουμε εἶναι τό πῶς θά ἀντιμετωπίσουμε τίς προβληματικές συμπεριφορές τῶν μαθητῶν μας. Κάθε σφάλμα χρειάζεται διαφορετική ἀντιμετώπιση. Ἄλλοτε εἶναι καιρός γιά ταπεινοφροσύνη, ἄλλοτε γιά ἐξουσία, ἄλλοτε γιά ἔλεγχο, ἄλλοτε γιά παρηγοριά, πότε γιά καλωσύνη καί πότε γιά ἀποστομία κ.λ.π.

Γρηγόριος: Ὅπως στά σώματα δέν προσφέρεται ἡ ἴδια τροφή καί τά ἴδια φάρμακα, ἔτσι καί τά ἐλαττώματα τῶν ἀνθρώπων, δέν ἀντιμετωπίζονται μέ τόν ἴδιο τρόπο. Ἄλλοι εἶναι ὀκνηροί καί δυσκίνητοι, ὁπότε χρειάζεται νά τούς κεντρίζουμε, ἐνῶ ἄλλοι εἶναι θερμόαιμοι καί βιαστικοί, ὁπότε χρειάζονται χαλινάρι. Ἄλλους ὠφελεῖ ὁ ἔπαινος καί ἄλλους ἡ ἐπίπληξη, ὅταν καί τά δύο γίνονται τήν κατάλληλη στιγμή. Ἄλλους διορθώνει ἡ παρηγοριά καί ἄλλους ἡ ἐπίπληξη.

Αγάπη προς το μαθητή

Γρηγόριος: Ἡ ἀγάπη μας πρός τό μαθητή πρέπει  νά ἔχει δυό διαστάσεις. Ἡ μιά ὁπλίζει τό δάσκαλο μέ ὑπομονή καί αἰσιοδοξία κι ἡ ἄλλη ἀσκεῖ μεγάλη μορφωτική ἐπίδραση στίς ψυχές τῶν παιδιῶν. Τίποτε δέν προσελκύει τό μαθητή περισσότερο, ἀπό τό νά αἰσθάνεται ὅτι ὁ δάσκαλός του τόν ἀγαπᾶ καί φροντίζει γι’ αὐτόν. Ἐνθουσιάζεται ὁ μαθητής, ὅταν βλέπει πώς ὁ δάσκαλος τόν πλησιάζει καί δέν τόν περιφρονεῖ.

«ΕΝ ΠΑΙΔΕΙΑ ΚΑΙ ΝΟΥΘΕΣΙΑ ΚΥΡΙΟΥ»

Ιωάννης: Νομίζω ὅτι πρέπει νά ἐπιστήσουμε τήν προσοχή των γονέων ὄχι μόνο νά ἐκπαιδεύουν τά παιδιά τους στίς τέχνες καί τό σχολεῖο, ἀλλά καί νά τά ἐκπαιδεύουν «ἐν παιδείᾳ καί νουθεσίᾳ Κυρίου». Νά προσέχουν τίς συναναστροφές τους, γιά νά ἐλέγχουν τί λέγεται ἐκεῖ καί τί μαθαίνει τό παιδί. Δέν πρέπει ν’ἀφήσουν τόν ὁποιοδήποτε νά γίνει οἰκοδόμος τοῦ ψυχικοῦ κόσμου τῶν παιδιῶν τους. 

Ἐπαγγελματικός προσανατολισμός.

Γρηγόριος: Ὅμως, πρέπει νά ἐνδιαφερθοῦμε καί τό μέλλον τῶν μαθητῶν μας.Ὁ δάσκαλος ὀφείλει νά διακρίνει ἐγκαίρως τίς κλίσεις τῶν μαθητῶν του καί νά ὑποδεικνύει, ὅταν φθάσουν στήν κατάλληλη ἡλικία, ποιόν κλάδο καί ποιό ἐπάγγελμα ν’ἀκολουθήσουν, ἀφοῦ ὅ,τι γίνεται μέ τίς ὑποδείξεις τῆς φύσης πετυχαίνει, ἐνῶ ὅ,τι εἶναι ἀντίθετο μ’αὐτήν, ἀποτυχαίνει.

Στήν Ἀθήνα ὑπῆρχε ἕνας παλιός νόμος, κατά τή γνώμη  μου πάρα πολύ καλός, σύμφωνα μέ τόν ὁποῖο, οἱ νέοι μόλις ἔφταναν στήν ἐφηβική ἡλικία καί γίνονταν κατάλληλοι  γιά ν’ἀκολουθήσουν τά διάφορα ἐπαγγέλματα, τούς κατηύθυναν σ’αὐτά μέ τόν ἑξῆς τρόπο: Ἔκαναν μιά δημόσια ἔκθεση μέ τά ἐργαλεῖα τοῦ κάθε ἐπαγγέλματος καί ὁδηγοῦσαν τούς νέους μπροστά σ’αὐτά. Ἀνάλογα μέ τό ἐργαλεῖο γιά τό ὁποῖο τύχαινε νά ἐκδηλώσει ὁ καθένας τή χαρά του, αὐτό τό ἐπάγγελμα τούς μάθαιναν, γιατί ἐκεῖνο πού εἶναι σύμφωνο μέ τή φύση μας στέφεται μέ ἐπιτυχία. Ἀντίθετα, ὅποιο δέν ταιριάζει στή φύση μας τόν κάνει ἀποτυχημένο. Γι’ αὐτό νά φροντίσουμε κι ἐμεῖς νά διακρίνουμε καί νά καλλιεργήσουμε τίς ἰδιαίτερες κλίσεις  τῶν μαθητῶν μας, νά τούς παροτρύνουμε νά ἀσχολοῦνται μ’αὐτά πού ταιριάζουν πρός αὐτές καί νά μήν ἀσχολοῦνται μέ περιττά, γιατί θ’ἀποτύχουν, διότι ὅπως λέει κι ἡ παροιμία, ἡ ποίηση δέ θέλει ν’ἀσχολεῖται μαζί της ἐκεῖνος πού ξέρει νά ὁδηγεῖ τά ἄλογα, γιατί θ’ἀποτύχει καί στά δυό.

Αμοιβές των Δασκάλων

Ἰωάννης: Θά πρέπει νά θυμίσουμε στούς κυβερνῶντες, νά μή ζητοῦν μόνο κόπους καί θυσίες ἀπό τούς δασκάλους. Εἶναι ἀπαραίτητο νά ἀγωνισθοῦμε γιά νά ἔχουν οἱ δάσκαλοι κάθε βαθμίδας ἰκανοποιητικές χρηματικές ἀμοιβές, καί μέ ἀφθονία μάλιστα, γιά νά μήν ἀσχολοῦνται μέ ἄλλα πάρεργα, προσπαθῶντας νά ἐξασφαλίσουν τή ζωή τῆς οἰκογενείας τους καί παραμελῶντας τό σημαντικό πνευματικό τους ἔργο.

Βέβαια ποτέ δέν ξεχνᾶμε ὅτι ἡ καλύτερη ἀμοιβή γιά τό δάσκαλο δέν εἶναι ὁ μισθός του, ἀλλά ἡ ποιότητα τῶν μαθητῶν του.


Αναφορές:

  1.  Φωτογραφία από το Καπαδόκης.gr 
  2. Σχετικό άρθρο στη wikipedia
  3. Από το ιστολόγιο του Αρχιμανδρίτη Καλλίνικου Μαυρολέων

Σχολικό έτος 2020-2021: νέα δεδομένα – νέες δυσκολίες

14890351_1780894218832930_5654135995971247431_o

Του συνεργάτη μας, Γιώργου Τ. Μάρκου,
Εκπαιδευτικού Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης.

Η νέα σχολική χρονιά ξεκινά την Τρίτη 1/9/2020 για τους εκπαιδευτικούς και πιθανόν την επόμενη Δευτέρα 7/9/2020 για τους μαθητές [τελικά στις 14/9/2020 όπως ανακοινώθηκε μετά τη συγγραφή του άρθρου αυτού].

Μια χρονιά συνέχεια της προηγούμενης που ζήσαμε πρωτόγνωρες καταστάσεις λόγω της πανδημίας του κορονοϊού και τα σχολεία κλειστά σχεδόν στο 1/3 του διδακτικού χρόνου με μαθήματα εξ αποστάσεως και τελικά για 20 ημέρες τον Ιούνιο με εκ περιτροπής διδασκαλία.

Δυστυχώς η έναρξη της νέας σχολικής χρονιάς γίνεται χωρίς να έχει αξιοποιηθεί στο παραμικρό ο χρόνος που μεσολάβησε από το κλείσιμο των σχολείων τον Ιούνιο. Μάλιστα ενώ τα μαθήματα έγιναν με τους μισούς μαθητές και όχι πάνω από 15 στην τάξη και ενώ τα κρούσματα ήταν λίγα, τώρα θα ξεκινήσουμε με μεγάλη αύξηση κρουσμάτων και με τους μαθητές στο σύνολό τους μέσα στην τάξη. Μόνο στα σχολεία δε θα σκεφτούμε την αναλογία τ.μ. και προσώπων σε μικρούς χώρους (κατά μ.ο. 30-35 τ.μ. για 17-20  μαθητές) και τη συνύπαρξη πολλών παιδιών και εκπαιδευτικών σε μικρούς αναλογικά χώρους.

Το Υπουργείο Παιδείας για δικούς του λόγους δεν προχώρησε στη μείωση  του αριθμού των μαθητών ανά τάξη, τον αύξησε μάλιστα εν μέσω πανδημίας σε 25 στο νηπιαγωγείο και τις δύο πρώτες τάξεις του δημοτικού σχολείου, δεν φρόντισε για την έγκαιρη πρόσληψη εργαζομένων καθαριότητας με αποτέλεσμα η έναρξη των σχολείων να βρει πάρα πολλές σχολικές μονάδες χωρίς προσωπικό καθαριότητας, δεν ασχολήθηκε με την αναδιάρθρωση της ύλης ώστε να μην υπάρχει μεγάλο πρόβλημα σε περίπτωση κλεισίματος τάξεων ή και σχολείων σε ενδεχόμενη ύπαρξη κρουσμάτων, δεν φρόντισε για την πραγματοποίηση διαγνωστικών εξετάσεων από τους εκπαιδευτικούς και δεν διαμόρφωσε κανένα ουσιαστικό πρόγραμμα επιμόρφωσης στην εξ αποστάσεως εκπαίδευση. Αναγνωρίζουμε στα θετικά ότι οι διορισμοί αναπληρωτών έγιναν σχετικά νωρίς λόγω της πανδημίας και μεγάλο μέρος αυτών θα είναι στα σχολεία την 1η του Σεπτέμβρη συν τους μόνιμους διορισμούς στην Ειδική Αγωγή.

Έχουμε καταγράψει τις ανάγκες των μαθητών που στερούνται πρόσβασης στην εξ αποστάσεως εκπαίδευση και περιμένουμε να καλυφθεί το σύνολό τους. Πολλά παιδιά δυσκολεύονται για λόγους οικογενειακού περιβάλλοντος και οικονομικούς να παρακολουθήσουν μαθήματα με τον τρόπο που έγιναν Μάρτιο – Μάιο πέρυσι.

Απαιτείται μια ολοκληρωμένη παρέμβαση στο μέτρο του δυνατού, προς το παρόν θα λάβουμε δύο μάσκες και ένα παγούρι για νερό για κάθε μαθητή, δε σχολιάζω τίποτα περισσότερο. Στην Ιταλία κάτι ξέρουν περισσότερο και πήραν πιο δραστικά μέτρα.

Το Υπουργείο Παιδείας αναφέρει ότι ο μέσος όρος των μαθητών ανά τάξη είναι 17. Συνυπολογίζει προφανώς το Διαφάνι με ένα σχολείο σε μια μεγάλη πόλη. Δυστυχώς τα περισσότερα τμήματα έχουν 22-25 μαθητές, τουλάχιστον στην Κάρπαθο λόγω δημογραφικού  είμαστε τυχεροί στην ατυχία μας, τα περισσότερα τμήματα είναι κοντά στο 17.

Στο νησί μας η κατάσταση είναι πάντα λίγο πιο δύσκολη από το μέσο όρο στην ηπειρωτική Ελλάδα. Τα σχολεία λειτουργούν και προσπαθούν να ανταποκριθούν στο θεσμικό τους ρόλο στηριζόμενα στο μεγαλύτερο μέρος στο φιλότιμο των εκπαιδευτικών και τη στήριξη των Συλλόγων Γονέων, όπου υπάρχουν.

Μόνιμοι διορισμοί εκπαιδευτικού προσωπικού με εξαίρεση τους φετινούς στην Ειδική Αγωγή έχουν να πραγματοποιηθούν από το μακρινό πια 2010. Αυτό σημαίνει ότι την τελευταία δεκαετία στα Νηπιαγωγεία και Δημοτικά Σχολεία του νησιού και σε ένα σύνολο 55 θέσεων περίπου (μαζί με τις υποστηρικτικές δομές που απαιτούνται για τα παιδιά με μαθησιακές δυσκολίες), οι μόνιμοι εκπαιδευτικοί είναι 12 και ολοένα λιγοστεύουν ενώ οι αναπληρωτές ανέρχονται σε 40+. Κάθε χρόνο η συντριπτική πλειοψηφία των εκπαιδευτικών αλλάζει και πλέον τα σχολεία δεν έχουν εκπαιδευτική και παιδαγωγική συνέχεια με δυσμενείς συνέπειες στο παρεχόμενο εκπαιδευτικό έργο. Ευτυχώς, επαναλαμβάνω, οι εκπαιδευτικοί θα είναι στο σχολείο την 1η του Σεπτέμβρη και όχι την ημέρα του αγιασμού όπως γινόταν συνήθως.

Η συντήρηση των σχολείων είναι αρμοδιότητα της Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Περιφέρεια και Δήμος πρέπει να ασχοληθούν κατά προτεραιότητα με το θέμα. Οι Σύλλογοι Γονέων με δωρεές και οι Διευθυντές των Σχολικών Μονάδων σε βάρος των λειτουργικών δαπανών προσπαθούν να κάνουν μικροεπισκευές και επιδιορθώσεις μικρής κλίμακας για να κρατήσουν τα σχολεία όρθια. Τα τελευταία χρόνια το πρόβλημα τείνει να εξελιχθεί σε μη αναστρέψιμο. Προσδοκούμε ότι ο Δήμος Καρπάθου, τώρα που η Δημοτική Αρχή έχει κλείσει χρόνο στην εξουσία, θα δει το θέμα πιο ζεστά. Αναγνωρίζουμε ότι καλή θέληση υπάρχει, έχουν γίνει σχετικές συναντήσεις με το Δήμαρχο, τη Δημοτική και τη Σχολική Επιτροπή Παιδείας και ενημερώσεις, πλέον περιμένουμε και έργο.

Η Καθαριότητα των σχολείων περνά από φέτος στο Δήμο Καρπάθου. Ήδη έχει εκδοθεί η σχετική προκήρυξη και αναμένεται η ολοκλήρωση της διαδικασίας και η τοποθέτηση του προσωπικού. Αυτή τη στιγμή μόνο ένα σχολείο έχει μόνιμη καθαρίστρια, τα υπόλοιπα τουλάχιστον στο ξεκίνημα της νέας χρονιάς  ίσως ξεκινήσουν με προβλήματα.

Η χρηματοδότηση των σχολείων από το Υπουργείο Εσωτερικών μέσω του Δήμου Καρπάθου γίνεται με μεγάλη καθυστέρηση και γραφειοκρατικές διαδικασίες. Το θετικό ότι αποδίδεται στο σύνολό της στα σχολεία, μόλις γίνει η εκταμίευση και δεν κρατούνται ποσά για ανάγκες εξωσχολικές, όπως δυστυχώς κάνουν πολλοί Δήμοι στην υπόλοιπη Ελλάδα. Τα σχολεία έχουν να λάβουν μια δόση από το 2019 και όλες τις ως τώρα του 2020 (τρεις) σε μια εποχή που θα πρέπει να αντιμετωπίσουν πέρα από τα πάγια λειτουργικά τους θέματα και δαπάνες αγοράς υγειονομικού υλικού, αντισηπτικών κλπ εκτός από αυτά που αναμένεται να χορηγηθούν δωρεάν από χορηγίες και πιστώσεις που ανέφεραν οι Υπουργοί Παιδείας και Εσωτερικών.

Το σχολικό έτος 2020-2021 ξεκινά με τις δυσκολίες μπροστά. Τα σχολεία θα πρέπει να μείνουν ανοιχτά και να λειτουργήσουν σωστά. Στο σύνολό τους μπορούν να ανταποκριθούν και σε εξ αποστάσεως εκπαίδευση με ασύγχρονη ή σύγχρονη διδασκαλία, το θέμα είναι πόσοι μαθητές μπορούν να ανταποκριθούν από το σπίτι. Ο φυσικός τρόπος διδασκαλίας δυστυχώς δεν αναπληρώνεται. Πέρυσι μέσα σε μια εβδομάδα προσπαθήσαμε να ανταποκριθούμε στις ανάγκες που προέκυψαν. Γονείς και μαθητές προσπάθησαν εξίσου, ο Δήμος Καρπάθου βοήθησε αρκετά τον Ιούνιο που τα σχολεία λειτούργησαν. Ευτυχώς το χρονικό διάστημα ήταν μικρό, όλοι ελπίζαμε ότι θα τελειώναμε με τον κορονοϊό. Δυστυχώς τα πράγματα δεν εξελίχθηκαν θετικά.

Τώρα ξεκινούμε από καλύτερη θέση και με εμπειρία. Δεν επαρκεί όμως αυτό, γιατί ο εκπαιδευτικός είναι μόνο ένα μέρος της εκπαιδευτικής διαδικασίας. Απαιτείται και το Υπουργείο Παιδείας και Θρησκευμάτων και η Τοπική Αυτοδιοίκηση και οι Γονείς και το τοπικό περιβάλλον να ανταποκριθούν ο καθένας ξεχωριστά στο μέρος και το ρόλο που τους αντιστοιχεί. Να έχουμε μια μόνιμη σχέση εμπιστοσύνης. Και να περάσουμε στα έργα, αξιοποιώντας κάθε δυνατή εμπειρία.

Προβλήματα πάντα υπήρχαν και θα υπάρχουν καθώς τα σχολεία είναι ένας ζωντανός οργανισμός. Δε χρειάζεται γκρίνια και μιζέρια. Επειδή έχουμε να αντιμετωπίσουμε καταστάσεις και θέματα άγνωστα στο παρελθόν, απαιτείται καλή οργάνωση, θέληση, όρεξη για δουλειά και καλός συντονισμός όλων μας.

Ελπίζω να τα καταφέρουμε.

Καλλιέργησε τη μνήμη σου και θα ζήσεις χίλιες ζωές!

uμberto-eco
umberto-eco

Το παρακάτω κείμενο δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Εποχή σε μετάφραση της κ. Χριστίνας Πετροπούλου, σχολικής συμβούλου φιλολόγων Α΄ Διεύθυνσης, Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Αθήνας. Θεωρούμε ότι αποτελεί σημαντική άποψη, που ενδιαφέρει μεγάλη μερίδα της κοινότητάς μας. Για το λόγο αυτό το αναδημοσιεύουμε.


Γράμμα του Ουμπέρτο Έκο στον εγγονό του:

Αγαπητό μου εγγονάκι,

Δεν θα ήθελα αυτή η χριστουγεννιάτικη επιστολή να θεωρηθεί υπερβολικά συναισθηματική ή ότι έχει σκοπό να σε νουθετήσει σχετικά με την αγάπη για τους συνανθρώπους μας, για την πατρίδα, για τον κόσμο, και όλα τα συναφή. Δεν θα έδινες καμιά σημασία και όταν θα έφτανε η στιγμή να θέσεις σε εφαρμογή όλα αυτά, (εσύ έφηβος, και εγώ στο επέκεινα), το σύστημα αξιών θα είχε αλλάξει τόσο πολύ, που πιθανότατα οι συμβουλές μου θα προέκυπταν ξεπερασμένες.

Βάζε πράγματα στο μυαλό σου

Γι’ αυτό, θα ήθελα να επικεντρωθώ σε μια μόνο συμβουλή, την οποία μπορείς να ακολουθήσεις ακόμη και τώρα, ενώ σερφάρεις στο iPad σου. Κι ούτε θα κάνω το λάθος να σου το υποδείξω, όχι γιατί θα φαινόμουν ένας παππούς βαρετός, αλλά γιατί το ίδιο κάνω και εγώ. Στην καλύτερη περίπτωση μπορώ να σου πω ότι, αν κατά τύχη πέσεις πάνω σε εκατοντάδες ιστοσελίδες ερωτικού περιεχομένου που δείχνουν τη σχέση μεταξύ δύο ανθρώπινων όντων, προσπάθησε με χίλιους τρόπους να μην πιστέψεις ότι αυτό είναι έρωτας, όταν μάλιστα σε αναγκάζει να μη βγαίνεις από το σπίτι σου, για να κοιτάξεις τα πραγματικά κορίτσια. Ξεκινώ από την αρχή ότι είσαι ετεροφυλόφιλος, αλλά κι έτσι να μην είναι, προσάρμοσε τις συμβουλές μου στην περίπτωσή σου.

Κοίταζε τα πραγματικά κορίτσια στο σχολείο ή όπου πας να παίξεις, γιατί είναι καλύτερα από τα τηλεοπτικά και μια μέρα θα σου προσφέρουν μεγαλύτερες χαρές από εκείνες του Διαδικτύου. Πίστεψε εκείνους που έχουν μεγαλύτερη εμπειρία από εσένα. Αν εγώ κοίταζα ταινίες μόνο στον υπολογιστή, ο πατέρας σου δεν θα είχε ποτέ γεννηθεί, κι εσύ ποιος ξέρει πού θα βρισκόσουν, μάλλον δεν θα υπήρχες καν. Αλλά δεν είναι αυτό που θέλω να σου πω, αλλά για μια ασθένεια που έχει προσβάλει τη γενιά σου, καθώς και παιδιά μεγαλύτερα από εσένα, που τώρα φοιτούν στο πανεπιστήμιο: την απώλεια της μνήμης.

Είναι αλήθεια ότι αν θέλεις να μάθεις ποιος ήταν ο Καρλομάγνος ή πού βρίσκεται η Κουάλα Λουμπούρ, δεν έχεις παρά να πατήσεις μερικά πλήκτρα και το Διαδίκτυο σου το λέει αμέσως. Κάν’ το όταν χρειάζεται, αφού όμως το κάνεις, προσπάθησε να θυμηθείς τι σου είπε, για να μην αναγκαστείς να το αναζητήσεις για δεύτερη φορά σε περίπτωση που υπάρξει επείγουσα ανάγκη, όπως για μια έρευνα στο σχολείο.

Επειδή νομίζεις ότι ο υπολογιστής μπορεί να σου απαντάει οποιαδήποτε στιγμή, ελλοχεύει ο κίνδυνος να χάσεις το ενδιαφέρον να βάζεις πράγματα στο μυαλό σου. Είναι σαν να λέμε ότι, επειδή έχεις μάθει πως για να πας από την τάδε οδό στη δείνα, υπάρχουν το λεωφορείο ή το Μετρό, που σου επιτρέπουν να μετακινηθείς χωρίς κόπο -το οποίο βεβαίως εξυπηρετεί και κάν΄το κάθε φορά που βιάζεσαι-, για τον λόγο αυτό δεν χρειάζεται πλέον να περπατάς. Αν όμως δεν περπατάς αρκετά, γίνεσαι «άτομο με ειδικές ανάγκες», όπως χαρακτηρίζουμε σήμερα τους ανθρώπους που βρίσκονται σε αναπηρικό καροτσάκι. Εντάξει, ξέρω ότι ασχολείσαι με σπορ, άρα ξέρεις να κινείς το σώμα σου, ας επιστρέψουμε όμως στο μυαλό σου.

Παιχνίδια με το νου

Η μνήμη είναι ένας μυς, όπως εκείνοι των ποδιών, και αν δεν τον εκγυμνάζεις, ατονεί κι έτσι, από πλευράς εγκεφάλου, γίνεσαι άτομο με ειδικές ανάγκες, δηλαδή, για να μιλήσουμε ειλικρινά, ένας ηλίθιος. Κι επειδή για όλους ελλοχεύει ο κίνδυνος να πάθουν Αλτσχάιμερ όταν γεράσουν, ένας τρόπος για να αποφύγουν αυτό το δυσάρεστο ατύχημα είναι να εξασκούν πάντοτε τη μνήμη τους.

Ιδού, λοιπόν, η δική μου συνταγή: Κάθε πρωί μάθαινε απ’ έξω μερικούς στίχους, ένα σύντομο ποίημα ή, όπως έκαναν οι δάσκαλοί μας, που μας έβαζαν να μάθουμε τη «Σταχτιά Φοραδίτσα» [1] ή «Το Σάββατο του χωριού» [2]. Καλό θα ήταν να κάνεις παιγνίδια μνήμης με τους φίλους σου για να δείτε ποιος θυμάται καλύτερα. Αν δεν σας αρέσει η ποίηση, κάντε το με τους ποδοσφαιριστές. Πρόσεξε όμως! Δεν πρέπει να γνωρίζεις μόνο τους σημερινούς ποδοσφαιριστές της Ρόμα, αλλά και των άλλων ομάδων, ίσως και ομάδων του παρελθόντος.

Φαντάσου ότι εγώ θυμάμαι εκείνους της Τορίνο, όταν το αεροπλάνο τους συνετρίβη με όλους τους παίκτες μέσα: Μπατσικαλούπο, Μπαλαρίν, Μαρόζο κ.λπ. Κάντε αγώνες μνήμης σχετικά με τα βιβλία που έχετε διαβάσει. Π.χ., ποιος ήταν πάνω στην Ισπανιόλα προς αναζήτηση του νησιού των θησαυρών; Ο Λόρδος Τριλώνεϋ, ο Καπετάν Σμόλετ, ο Δόκτωρ Λάιβζι, ο Λονγκ Τζον Σίλβερ, ο Τζιμ; Δες αν οι φίλοι σου θυμούνται ποιοι ήταν οι υπηρέτες των Τριών Σωματοφυλάκων και του Ντ’ Αρτανιάν: Γκριμό, Μπαζέν, Μουσκετόν και Πλανσέ. Κι αν δεν θέλεις να διαβάσεις τους «Τρεις Σωματοφύλακες» (να ήξερες τι χάνεις) κάν’ το με κάποια από τις ιστορίες που έχεις διαβάσει. Μοιάζει με παιγνίδι (και είναι), θα δεις όμως πως το κεφάλι σου θα κυριευθεί από διάφορους χαρακτήρες, ιστορίες, αναμνήσεις κάθε είδους.

Θα αναρωτηθείς γιατί παλιά οι υπολογιστές ονομάζονταν ηλεκτρονικοί εγκέφαλοι; Διότι σχεδιάστηκαν με βάση το μοντέλο του εγκεφάλου σου (μας), αλλά ο εγκέφαλος έχει περισσότερες διασυνδέσεις από έναν υπολογιστή, είναι ένα είδος υπολογιστή που κουβαλάς πάντα μαζί σου, ο οποίος μεγαλώνει και δυναμώνει με την άσκηση, ενώ ο υπολογιστής που έχεις πάνω στο γραφείο σου, όσο πιο πολύ τον χρησιμοποιείς, τόσο περισσότερη ταχύτητα χάνει και μετά από μερικά χρόνια θα πρέπει να τον αλλάξεις. Αντίθετα, στην εποχή μας, το μυαλό σου μπορεί να διαρκέσει έως και ενενήντα χρόνια -αν το έχεις εξασκήσει. Και στα ενενήντα του χρόνια θα θυμάται περισσότερα πράγματα από αυτά που θυμάσαι τώρα. Και μάλιστα δωρεάν!

Μάθε τι συνέβη πριν τη γέννησή σου

Έπειτα, υπάρχει η ιστορική μνήμη, αυτή που δεν αφορά τα γεγονότα της ζωής σου ή τα πράγματα που έχεις διαβάσει, αλλά αυτά που συνέβησαν πριν ακόμη γεννηθείς.
Σήμερα, αν πας σε ένα κινηματογράφο, θα πρέπει να μπεις μέσα μια συγκεκριμένη ώρα, όταν αρχίζει η ταινία, και όταν η προβολή ξεκινά, είναι σαν κάποιος να σε παίρνει από το χέρι και να σου λέει τι συμβαίνει. Στα χρόνια μου, μπορούσε κανείς να μπει στην αίθουσα του κινηματογράφου οποιαδήποτε στιγμή, θέλω να πω στο μέσο της προβολής. Έμπαινε τη στιγμή που συνέβαιναν ορισμένα πράγματα και προσπαθούσε να καταλάβει τι είχε προηγηθεί.

Αργότερα, όταν η ταινία ξανάρχιζε, μπορούσε να διαπιστώσει αν είχε καταλάβει σωστά την υπόθεση, εκτός του ότι, αν η ταινία είχε ενδιαφέρον, μπορούσε να μείνει και να την ξαναδεί. Λοιπόν, η ζωή είναι σαν μια ταινία της δικής μου εποχής. Όλοι ερχόμαστε στη ζωή όταν πολλά πράγματα έχουν ήδη συμβεί πριν εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια, και είναι σημαντικό να μάθουμε τι έχει συμβεί πριν εμείς γεννηθούμε. Αυτό είναι αναγκαίο, για να κατανοήσουμε καλύτερα γιατί σήμερα συμβαίνουν πολλά νέα πράγματα.

Να ξεφυλλίζεις και να μαθαίνεις

Λοιπόν, το σχολείο, εκτός από τις προσωπικές σου αναγνώσεις, θα έπρεπε να σου διδάσκει να απομνημονεύεις αυτά που συνέβησαν πριν τη γέννησή σου. Φαίνεται όμως ότι δεν το κάνει καλά, διότι διάφορες έρευνες μας λένε ότι τα παιδιά του σήμερα, ακόμη και τα πιο μεγάλα που φοιτούν στα πανεπιστήμια, ας πούμε αυτά που έχουν γεννηθεί το 1990, δεν ξέρουν -και ίσως δεν θέλουν να ξέρουν- τι είχε συμβεί το 1980, για να μη μιλήσουμε για το τι συνέβη πριν από πενήντα χρόνια. Τα στατιστικά στοιχεία μας λένε ότι αν ρωτήσετε κάποια παιδιά ποιος ήταν ο Άλντο Μόρο, θα απαντήσουν ότι ήταν ο αρχηγός των Ερυθρών Ταξιαρχιών – ενώ ήταν αυτός που οι Ερυθρές Ταξιαρχίες σκότωσαν.

Δεν θα μιλήσουμε εδώ για τις Ερυθρές Ταξιαρχίες, αφού για πολλούς παραμένει ένα μυστήριο, παρά το γεγονός ότι αυτά συνέβησαν εδώ και τριάντα χρόνια. Εγώ γεννήθηκα το 1932, δέκα χρόνια μετά την άνοδο του Φασισμού στην εξουσία. Ήξερα όμως ποιος ήταν ο πρωθυπουργός κατά τη στιγμή της Πορείας στη Ρώμη (τι είναι αυτό;) [3]. Ίσως το φασιστικό σχολείο μού το είχε διδάξει, για να μου εξηγήσει πόσο ανόητος και κακός ήταν εκείνος ο Υπουργός «O δειλός Φάκτα» [4], που οι φασίστες είχαν αντικαταστήσει. Εντάξει! Τουλάχιστον όμως το ήξερα.

Ας αφήσουμε όμως το σχολείο. Ένα αγόρι του σήμερα δεν γνωρίζει ποιοι ήταν οι ηθοποιοί του κινηματογράφου είκοσι χρόνια πριν, ενώ εγώ ήξερα ποια ήταν η Φραντσέσκα Μπερτίνι, που πρωταγωνίστησε σε βουβές ταινίες είκοσι χρόνια πριν εσύ γεννηθείς. Ίσως γιατί ξεφύλλιζα παλιά περιοδικά που συσσωρεύονταν στην ντουλάπα του σπιτιού μας, αλλά αυτό ακριβώς σε καλώ να κάνεις: να ξεφυλλίζεις κι εσύ παλιά περιοδικά, καθώς πρόκειται για έναν τρόπο να μάθεις τι είχε συμβεί πριν εσύ γεννηθείς. Αλλά γιατί είναι τόσο σημαντικό να γνωρίζουμε τι συνέβη πριν; Διότι, πολλές φορές ό, τι συνέβη στο παρελθόν σου εξηγεί γιατί ορισμένα πράγματα συμβαίνουν σήμερα, και οπωσδήποτε (όπως και για τους ποδοσφαιριστές, που είπαμε) είναι ένας τρόπος για να εμπλουτίζουμε τη μνήμη μας.

Πρόσεξε! Αυτό δεν μπορείς να το κάνεις μόνο με τα βιβλία και τα περιοδικά, αλλά και με το Ίντερνετ, το οποίο μπορούμε να το χρησιμοποιούμε όχι μόνο για να κάνουμε chat με τους φίλους μας, αλλά, (λέμε τώρα) και με την Ιστορία του κόσμου. Ποιοι ήταν οι Χετταίοι; Και οι Καμισάρντι (camisards) [5]; Και πώς ονομάζονταν οι τρεις καραβέλες του Κολόμβου; Πότε εξαφανίστηκαν οι δεινόσαυροι; Η Κιβωτός του Νώε θα μπορούσε να έχει ένα πηδάλιο; Ποιο ήταν το όνομα του προγόνου του βοδιού; Υπήρχαν περισσότερες τίγρεις πριν από εκατό χρόνια απ’ ό,τι σήμερα; Τι ήταν η αυτοκρατορία του Μάλι; Και ποιος μιλούσε για την Αυτοκρατορία του Κακού; Ποιος ήταν ο δεύτερος Πάπας στην ιστορία; Πότε εμφανίστηκε ο Μίκυ Μάους;

Θα μπορούσα να θέσω ατέλειωτα ερωτήματα και όλα θα ήταν ωραίες περιπέτειες έρευνας. Θα έλθει η μέρα που θα είσαι ηλικιωμένος και θα νιώθεις ότι έχεις ζήσει χίλιες ζωές, γιατί θα είναι σαν να ήσουν παρών στη Μάχη του Βατερλό, ότι παρακολούθησες τη δολοφονία του Ιούλιου Καίσαρα κι ότι ήσουν πολύ κοντά στο σημείο όπου ο Bertoldo il Nero [6], αναμιγνύοντας ουσίες σε ένα γουδί για να βρει τον τρόπο να φτιάξει χρυσό, ανακάλυψε κατά λάθος την πυρίτιδα (μπαρούτι) και εκτινάχθηκε στον αέρα (και καλά να πάθει).

Αντίθετα, άλλοι φίλοι σου, οι οποίοι δεν θα έχουν καλλιεργήσει τη μνήμη τους, θα έχουν ζήσει μια μόνο ζωή, τη δική τους, που θα πρέπει να ήταν και πολύ μελαγχολική και στερημένη από μεγάλες συγκινήσεις.

Καλλιέργησε, λοιπόν, τη μνήμη σου και από αύριο αποστήθισε την «Εύθυμη Τερέζα» [7]!

Αναφορές

  1. «La Cavallina Storna», στα ιταλικά. Είναι από τα πιο γνωστά ποιήματα του Ιταλού ποιητή Τζιοβάνι Πάσκολι (1855-1912). Το οποίο έγραψε στη μνήμη του πατέρα του, ο οποίος δολοφονήθηκε πάνω στην άμαξά του, όταν ο ποιητής ήταν δώδεκα ετών.
  2. «Il Sabato del villaggio», στα ιταλικά. Ποίημα του Τζιάκομο Λεοπάρντι (1798-1837), ο οποίος θεωρείται o μεγαλύτερος Ιταλός ποιητής μετά τον Πετράρχη. Το συγκεκριμένο ποίημα αναφέρεται στις προετοιμασίες που κάνουν οι κάτοικοι του χωριού του, για να υποδεχθούν την Κυριακή.
  3. Πορεία προς τη Ρώμη (Marcia su Roma) ονομάστηκε η πορεία που έκαναν προς την πρωτεύουσα της Ιταλίας οι μελανοχίτωνες (η παραστρατιωτική οργάνωση που είχε δημιουργήσει ο Μουσολίνι), προκειμένου να καταλάβουν την εξουσία. Η “πορεία” διήρκεσε από τις 22 ως τις 28 Οκτωβρίου 1922 και κατέληξε στην άνοδο του Μουσολίνι στην εξουσία, στην οποία παρέμεινε επί 21 έτη.
  4. Ο Λουίτζι Φάκτα (1861-1930) ήταν ο τελευταίος πρωθυπουργός πριν την ανάληψη της εξουσίας από τον Μπενίτο Μουσολίνι.
  5. Γάλλοι καλβινιστές που εμφανίστηκαν το 1700 εναντίον του Λουδοβίκου του 14ου , ο οποίος είχε καταργήσει τη θρησκευτική τους ελευθερία. Ονομάζονταν έτσι από την πουκαμίσα, που φορούσαν πάνω από το ένδυμά τους, ως αναγνωριστικό στοιχείο.
  6. Ο Μπερτόλδος, επονομαζόμενος και Μαύρος (Berthold der Schwartz) ήταν φραγκισκανός μοναχός, στον οποίο αποδίδεται (χωρίς να μπορεί να τεκμηριωθεί ιστορικά) η εφεύρεση της πυρίτιδας.
  7. «La Vispa Teresa», στα ιταλικά είναι το πιο γνωστό ποίημα για μικρά παιδιά του Ιταλού ποιητή Λουίτζι Σάιλερ (1825-1885). Γράφτηκε γύρω στο 1850 και μιλάει για ένα κοριτσάκι, την Τερέζα, που περιχαρής που έπιασε μια πεταλουδίτσα, ενώ εκείνη πέταγε πάνω από το γρασίδι, αναφωνεί: «Τη έπιασα! Την έπιασα!». Η πεταλούδα την εκλιπαρεί να την αφήσει ελεύθερη, λέγοντάς της: «Ζώντας πετώντας, τι κακό σου κάνω; Εσύ με πληγώνεις πιέζοντάς μου τις φτερούγες. Άσε με ελεύθερη! Κι εγώ κόρη του Θεού είμαι!». Η Τερέζα, κόκκινη από ντροπή, άνοιξε τα δάχτυλά της κι εκείνη πέταξε και πάλι.

Επίμετρο:

Το ιταλικό περιοδικό «L’ Espresso» ζήτησε από δεκατέσσερις προσωπικότητες του πνεύματος να γράψουν μια επιστολή.

Ο Ουμπέρτο Έκο έγραψε μια επιστολή στον εγγονό του, ο οποίος πριν από λίγες μέρες εκφώνησε έναν λιτό και ουσιαστικό επικήδειο λόγο στον παππού του. Ο προβληματισμός σχετικά με τις Νέες Τεχνολογίες και τη σημασία της μνήμης είναι τα θέματα στα οποία εστιάζει την προσοχή του ο Έκο. Επειδή, υποστηρίζει, ούτε το Διαδίκτυο μπορεί να υποκαταστήσει τη γνώση, ούτε οι υπολογιστές το μυαλό μας, προτρέπει τις νέες γενιές να μαθαίνουν απομνημονεύοντας. Σε καμιά περίπτωση, βεβαίως δεν εννοεί το… εθνικό σπορ του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος, την παπαγαλία.

Ευελπιστώ ότι το κείμενο αυτό θα βρει ευήκοα ώτα και στον ελληνικό εκπαιδευτικό κόσμο της χώρας, ο οποίος, χρόνια τώρα, βομβαρδίζεται με διαρκείς «εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις» (απορρυθμίσεις θα ήταν το πιο σωστό). Το μετέφρασα από τα ιταλικά για δυο λόγους: α) να απολαύσουμε για μια ακόμη φορά το πνεύμα του εκλιπόντος σπουδαίου στοχαστή, β) να σκεφτούμε μήπως κάποιες βασικές αρχές μάθησης πρέπει να μας απασχολήσουν σοβαρά αν ακόμη ενδιαφερόμαστε για μορφωμένους και με ουσιαστική κριτική ικανότητα πολίτες. Δεν είναι κακό να παραδεχτούμε ότι κάθε τι το «παλιό» δεν είναι οπωσδήποτε «συντηρητικό» ή «αντιπαιδαγωγικό». Πόσο μάλλον όταν έτσι αποφαίνεται ένας στοχαστής του εκτοπίσματος του Ουμπέρτο Έκο!

Χριστίνα Πετροπούλου,
σχολική σύμβουλος Φιλολόγων Α΄ Δ/νσης Δ/θμιας Εκ/σης Αθήνας

Επιτυχόντες & Αποφοιτήσαντες

16 νέοι καταγόμενοι από το Απέρι βραβεύθηκαν για τις ακαδημαϊκές τους επιτυχίες μέσα στο 2019, από τον Σύλλογο Απεριτών Αττικής. Τους ευχόμαστε και εμείς θερμά συγχαρητήρια και εις ανώτερα!

ΕΠΙΤΥΧΟΝΤΕΣ ΣΕ ΑΕΙ:

  1. Αλεξάκη Ζωή (Σχολή Πολιτικών Μηχανικών Ε.Μ.Π.)
  2. Καμπόλη Μαρία (Σχολή Ζαχαροπλαστικής, Ι.Ε.Κ. Ακμή Θεσσαλονίκης)
  3. Κανελλάκης Χριστόφορος (Ιατρική Σχολή, Πανεπιστημίου Κύπρου)
  4. Λαδής Ηλίας – Παντελεήμων (Τμήμα Επιστήμης Υπολογιστών Ηρακλείου, Πανεπιστημίου Κρήτης)
  5. Μικροπανδρεμένου Μαρία – Ραφαέλλα (Τμήμα Πολιτικών Επιστημών & Διεθνών Σχέσεων, University of Bath U. K.)
  6. Σκευοφύλαξ Ζωή – Ταξιαρχία (Σχολή Μηχανικών Ορυκτών Πόρων, Πανεπιστημίου Χανίων)
  7. Σπανός Σταμάτης – Ιωάννης (Ιατρική Σχολή του Charles University – Τσεχία

ΑΠΟΦΟΙΤΗΣΑΝΤΕΣ  ΑΠΟ Α.Ε.Ι. ΚΑΙ Τ.Ε.Ι.:

  1. 1. Γεργατσούλης Βασίλειος (Τμήμα Διεθνών Επιχειρήσεων, Μητροπολιτικού Κολλεγίου Πειραιά)
  2. Κανελλάκης Γεώργιος (Τμήμα Τεχνικών Ηλεκτρονικών Υπολογιστών & Δικτύων, Cyprus College)
  3. Μπέρτος Ανδρέας (Τμήμα Οργάνωσης & Διοίκησης Επιχειρήσεων, Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών – Α.Σ.Ο.Ε.Ε.)
  4. Σκευοφύλακας Παναγιώτης (Τμήμα Μηχανικών Παραγωγής & Διοίκησης, Πανεπιστημίου Χανίων)
  5. Σκούλος Νικόλαος (Νομική Σχολή του Rutgers University School of Law)
  6. Τσίγκου Θεοδώρα (Τμήμα Μοριακής Βιολογίας & Γενετικής, Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης)

ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟΙ ΦΟΙΤΗΤΕΣ:

  1. Μπέρτου Σοφία – Ζωή (Τμήμα Λογιστικής & Χρηματό-Οικονομικής Επιστήμης / Ελεγκτική Λογιστική, Πανεπιστημίου Πειραιώς)
  2. Φελλουζή Ευαγγελία. Πανεπιστήμιο Πειραιώς MBA Διοίκηση Επιχειρήσεων και Management Τουρισμού
  3. Χαλκιά Βενετία (Master of Laws with Honors, Northwestern University)