Ο ήρωας Χριστόφορος Λυτός (1909-1945)

Γράφει ο συνεργάτης μας Γιάννης Ι. Χήρας,
συγγραφέας και ερευνητής.

christofors-litos
Ο Καρπάθιος ήρωας Χριστόφορος Λυτός

75 χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από το θάνατο του Καρπάθιου ήρωα Χριστόφορου Λυτού.

Γεννήθηκε στη Βωλάδα Καρπάθου το 1909, από τον Βασίλη Γ. Λυτό και την Ερνιά Πολυχρόνη Παπακώστα. Φοίτησε στην ακμάζουσα τότε Αστική Σχολή Βωλάδας. Μη έχοντας όμως τις υλικές δυνάμεις για ανώτερες σπουδές, επιδόθηκε από μικρός στη γεωργική και ποιμενική ζωή και εργασία.

Το 1928 νυμφεύτηκε τη Μαρία Εμμ. Χαλκιά – επίσης από τη Βωλάδα – με την οποία απέκτησε τέσσερις γιους και μία κόρη:

1) Τον Βάσο (1928- ; ). Νυμφεύτηκε τη (†) Μαρία Μιχ. Χριστοδουλάκη από τη Βωλάδα, με την οποία απέκτησε δύο παιδιά: τον Χριστόφορο και τη Σοφία.
2) Την Ειρήνη (1929- ; ). Παντρεύτηκε τον (†) Νικόλαο Ματσάγκο από τη Βωλάδα, με τον οποίο απέκτησε τρία παιδιά: τον Γιώργο, τον Χριστόφορο και τη Μαρία.
3) Τον Μανώλη (1932- ; ). Νυμφεύτηκε την Ιουλία (;) από την Πελοπόννησο, με την οποία απέκτησε δύο παιδιά: τον Χριστόφορο και τη Μαρία.
4) Τον Ηλία (1935-2015). Νυμφεύτηκε την Άννα Π. Ρωμάνου από τη Βωλάδα, με την οποία απέκτησε δύο παιδιά: τη Φραγκίτσα και τη Μαρία.
5) Τον Νίκο (1937-2016). Νυμφεύτηκε τη Χρυσούλα Κυρ. Ορφανού από τη Βωλάδα, με την οποία απέκτησε τέσσερα παιδιά: την Παναγιώτα, τη Μαρία, τη Φωτεινή και τον Χριστόφορο (η Μαρία και η Φωτεινή είναι δίδυμες).

Το πατριωτικό φρόνημα και τον αδάμαστο χαρακτήρα του Χριστόφορου Λυτού περιέγραψε εύστοχα ο αείμνηστος Βωλαδιώτης δάσκαλος Μηνάς Μηναΐδης, με τα παρακάτω λόγια: « […] Ο Χριστόφορος υπήρξε αληθινά ήρωας. Είχε χαρακτήρα ορμητικό και αδάμαστο, άκαμπτο και θαρραλέο, ήταν δε αγνός και ένθερμος πατριώτης και μέχρι μανίας εραστής του καρπαθιακού βράχου και ιδιαίτερα της Βωλάδας, την οποία με χάρη αποκαλούσε ‟Βώλακα”. Ριψοκίνδυνος και περιπετειώδης – μικρός ακόμη – ριψοκινδύνευε στην τρικυμισμένη θάλασσα της Κυρα-Παναγιάς και προπάντων της Αχάττας, όπου ψάρευε αψηφώντας βροχές και μπόρες στη θάλασσα και στην ξηρά. Ήδη από 18 ετών αναλάμβανε και εκτελούσε τις δυσκολότερες αποστολές.

Μία από τις αγαπητές του αποστολές ήταν να φρουρεί τους ύποπτους ψηφοφόρους στις εκλογές, τους οποίους απήγαγε και μετέφερε σε απόμερους στάβλους και σπήλαια. Την κάθε αποστολή τη θεωρούσε ιερή υποχρέωση και την εκτελούσε με αυταπάρνηση και θρησκευτική ευλάβεια […] » (Μηναΐδης, 1978).

1938: Η δραπέτευση από την Κάρπαθο

Η εξαιρετική πατριωτική δράση του Χριστόφορου Λυτού ξεκίνησε από το 1938, όταν βοήθησε τον πολιτικό κατάδικο Εμμ. Καρδούλια από την Κάλυμνο, που διατελούσε υπό την επιτήρηση της ιταλικής αστυνομίας του Απερίου, να δραπετεύσει από την παραλιακή τοποθεσία «Προνί» Πυλών με το μικρό λαθρεμπορικό πλοίο του Γεωργίου Μαμμή καταγόμενου από την Κρήτη, κάτω από τη μύτη των Ιταλών και να καταφύγει στην Κρήτη. Τον Καρδούλια συνόδεψαν μέχρι το «Προνί» Πυλών ο Χριστόφορος Λυτός και οι Πυλιάτες Νίκος παπα-Μηνά Οικονομίδης (έμπορος) και Μηνάς Γ. Χαλκιάς (γιατρός).

Μετά την αναχώρηση όμως του Καρδούλια αναγκάστηκε και ο ίδιος να αναχωρήσει από την Κάρπαθο, για την ηπειρωτική Ελλάδα, επειδή οι τσοπάνηδες της περιοχής αντελήφθησαν το γεγονός και άρχισε να διαδίδεται ότι αυτός συνέβαλε στην απόδραση του Καρδούλια και υπήρχε μεγάλος κίνδυνος και φόβος να συλληφθεί από τις ιταλικές Αρχές. Το 1940, όταν η Ιταλία κήρυξε τον πόλεμο κατά της Ελλάδας, ο Χρ. Λυτός κατατάχθηκε στις 20 Νοεμβρίου στο Δωδεκανησιακό Σύνταγμα (3ος Λόχος, 3η Διμοιρία), για να πολεμήσει τους τυραννικούς κατακτητές της Καρπάθου και της Δωδεκανήσου.

Ο Χρ. Λυτός ήταν Ιταλός υπήκοος και, με την πράξη του αυτή, διέπραξε το κατά το ιταλικό δίκαιο αδίκημα της εσχάτης προδοσίας, ενώ άφηνε έκθετη στην οργή των Ιταλών την οικογένειά του στην Κάρπαθο. Δεν το σκέφθηκε όμως αυτό, παρά μόνο τη μαχόμενη πατρίδα του. Αμέσως μετά την κατάταξή του, οι ανώτεροί του στη στρατιωτική ιεραρχία αντιλήφθηκαν τη γενναιότητά του, την τόλμη του και τις μαχητικές του αρετές και τον απέσπασαν στις ειδικές δυνάμεις, όπου απαιτούνται ανώτερα ψυχικά και σωματικά προσόντα.

1940-41: Δράση στη Κρήτη

c.litos1
Ο Χριστόφορος Λυτός και διάφοροι συναδέλφοι του στρατιώτες (φωτ.Μαρίας Ν. Λυτού — facebook)

Στις 20 Δεκεμβρίου 1940 αναχώρησε για την Κρήτη υπό τις διαταγές του στρατηγού Αλεξάκη, και τον Ιανουάριο του 1941 αποσπάται στη βρετανική μυστική υπηρεσία SOE (Special Operation Executive) υπό τις διαταγές των Βρετανών λοχαγών Τζον Πέντελμπερι (John Pendlebury) (1904-1941) & Davis. Τον Φεβρουάριο του 1941 αποστέλλεται από τους Βρετανούς και εκπαιδεύεται ως σαμποτέρ σε νησίδα έξω από τη Σούδα. Μετά την εκπαίδευσή του, βρέθηκε να πολεμά σε μια από τις πιο ξεχωριστές αντιστασιακές ομάδες της Κρήτης, με διοικητή το λοχαγό John Pendlebury.

Ο Χρ. Λυτός έλαβε μέρος και στη Μάχη της Κρήτης (20-31 Μαΐου 1941). Πολέμησε στις μάχες του Ηρακλείου, τόσο κατά των Ιταλών (που εν τω μεταξύ τον είχαν επικηρύξει επειδή ήταν Ιταλός υπήκοος), όσο και κατά των Γερμανών. Τόσο πολεμικό μένος και ορμητικότητα έδειξε σε όλες τις συμπλοκές, ώστε οι αδάμαστοι Κρητικοί, οι οποίοι είναι γεννημένοι και αναθρεμμένοι μέσα στη φωτιά του πολέμου, θαύμαζαν και καμάρωναν το ωραίο και ατρόμητο παλληκάρι από την Κάρπαθο. Μετά την κατάληψη της Κρήτης από τους Γερμανούς, έμεινε στα βουνά της επί δυόμισι έτη, με το τουφέκι στο χέρι μέρα και νύχτα, συμμετέχοντας σε αντιστασιακές ομάδες, επιφέροντας πολλές φθορές και καταστροφές κατά των Γερμανών. Κατά την παραμονή του στην Κρήτη, υπηρέτησε και ως υποπλοίαρχος στο υπ’ αριθμ. 1 καταδιωκτικό, μαζί με τον Ν. Μαστροπαύλο από την Κάσο. Ο Λυτός και οι λοιποί μαχητές του πλοίου αυτού διασώθηκαν ως εκ θαύματος κατά τη διάρκεια γερμανικής αεροπορικής επίθεσης.

1943: Η δράση του στην Αίγυπτο

Η παραμονή του στην Κρήτη θεωρήθηκε ύποπτη από τους Γερμανούς και – για να μη συλληφθεί – το 1943 αναχώρησε με συμμαχικό πλοίο για την Αίγυπτο, όπου συνεχίζει τη δράση του σε διάφορες αποστολές των εκεί μυστικών υπηρεσιών των Συμμάχων, έχοντας καλές συστάσεις από τις μυστικές υπηρεσίες της Κρήτης. Από την Αίγυπτο, ως κατάσκοπος των συμμαχικών δυνάμεων, μαζί με το βοηθό του, αείμνηστο ασυρματιστή Ιωάννη Κρασόπουλο με καταγωγή από το Βαθύ της Σάμου (1919-2000), φθάνουν στην Κάρπαθο. Απεστάλησαν με διαταγή του Γενικού Συμμαχικού Στρατηγείου Μέσης Ανατολής στο Κάιρο, πρωτεύουσα της Αιγύπτου. Ήταν η δεύτερη (δεδομένου ότι υπήρξε και πρώτη, αποτελούμενη από τον Βρετανό λοχαγό Lesly Stephens και τον Αυστραλό επιλοχία Kart Donny) κατασκοπευτική αποστολή FOMENT της ADVANCE FORCE 133 στα βουνά της Καρπάθου, με σκοπό της την καταγραφή των κινήσεων ξηράς, αέρος και θαλάσσης των δυνάμεων των Γερμανών κατακτητών και τη διακοπή των συγκοινωνιών Ρόδου-Καρπάθου-Κρήτης. Με τελικό στόχο την προετοιμασία της απελευθέρωσης των δύο νησιών Καρπάθου και Κάσου, τα οποία αποτελούσαν άριστο στρατηγικό κόμβο και άριστη πολεμική θέση για την εξυπηρέτηση των Συμμάχων και την κατάληψη της γειτονικής Κρήτης.

1943: Επιστροφή με το κατασκοπευτικό κλιμάκιο στην Κάρπαθο!

Καίριος ήταν ο ρόλος του πλοιάρχου Γεωργίου Εμμ. Παναγιώτου (Μαστροπαναγιώτη) από την Κάρπαθο, ο οποίος, έπειτα από εντολή της SOE, με ταξίδια του από την Κρήτη στην αποκομμένη Κάρπαθο, κατόρθωσε, κάτω από τη μύτη των Ιταλών και των Γερμανών, να οργανώσει το δεύτερο κατασκοπευτικό κλιμάκιο της Καρπάθου. Ξεκίνησαν από την Αίγυπτο και έφθασαν στην Κάρπαθο με ένα μικρό πλοιάριο, το ΑΓΙΟΣ ΣΤΕΦΑΝΟΣ, με πλήρωμα τον Ανθυπολοχαγό Μιχάλη Μπερδαλή, δύο Βρετανούς και δύο Εβραίους μαχητές. Προορισμός τους ήταν η Βρουκούντα, έξω από την οποία έφθασαν τη νύχτα της 19ης προς την 20ή Οκτωβρίου 1943. Όμως – λόγω καθυστέρησης – δεν κατάφεραν να συναντηθούν με τους Ολυμπίτες συνδέσμους Εμμ. Πρεάρη, Ιωάννη Σακέλλη και αδελφούς Χαλκιά (Χαλουβάδες), που τους περίμεναν στη Βρουκούντα μεταξύ 10-15 Οκτωβρίου. Έτσι, τελικά αποβιβάζονται στην Αγία Ειρήνη της Κοινότητας Μεσοχωρίου την 20ή Οκτωβρίου.

Ο πρώτος άνθρωπος που συνάντησε ο Χρ. Λυτός ήταν ο Γιώργος Εμμ. Χαλκιάς από τα Σπόα. Ο Λυτός του έδωσε ένα πουκάμισο και 3.000 ιταλικές λιρέτες (λιρέτα: το νόμισμα της Ιταλίας) και του ζήτησε να πάει στο Μεσοχώρι και να πει στο δάσκαλο Εμμανουήλ Γεωργ. Χαροκόπο, στον Βασίλειο Νικολ. Πέρο και στο γιατρό Φραγκίσκο Μηνά Οικονομίδη από τη Βωλάδα (που εκείνη την εποχή υπηρετούσε στο Μεσοχώρι ως αγροτικός γιατρός Μεσοχωρίου-Σπόων και έμενε στο σπίτι του Χαροκόπου) να έρθουν να τον συναντήσουν στην τοποθεσία «Αχλάι». Ο Χαλκιάς ξεκίνησε, πήγε, αλλά δε μπόρεσε να περάσει τα φυλάκια του χωριού και, με τη σκέψη να μη συλληφθεί, επέστρεψε στα Σπόα. Αναγκαστικά λοιπόν ο Χρ. Λυτός πήρε ο ίδιος το δρόμο (αφήνοντας πίσω τον Κρασόπουλο με τις αποσκευές) και, πηγαίνοντας προς το Μεσοχώρι, συνάντησε τον τότε 19χρονο, Αιδεσιμότατο Ιωάννη Γ. Ανδρεάδη.

Του είπε πως ήταν ανάγκη να βρουν δυο έμπιστους ανθρώπους να πάνε στην Αγία Ειρήνη να βοηθήσουν τον Κρασόπουλο να κρύψει τις αποσκευές. Ο Ι. Ανδρεάδης έστειλε τα αδέλφια του Ανδρέα και Νικολή. Βρήκαν τον Κρασόπουλο και μαζί μετέφεραν τα πράγματα στο στάβλο του Νικόλα Κ. Παραγιού, εφτακόσια περίπου μέτρα από την παραλία. Εκεί πέρασαν και την υπόλοιπη νύχτα. Εν τω μεταξύ ο Χρ. Λυτός ρώτησε τον Ι. Ανδρεάδη πού μπορούσε να βρει το δάσκαλο Ιωάννη Γ. Οθείτη, τον Εμμανουήλ Γεωργ. Χαροκόπο, τον Νικόλαο Γεωργ. Λύκο («ο Νικόλαος ο Χατζηλύκος», όπως είναι γνωστός στο Μεσοχώρι) και τον Βασίλειο Νικολ. Πέρο (γαμπρό του Χατζηλύκου), οι οποίοι είχαν συνεργασθεί στενά με προηγούμενη κατασκοπευτική αποστολή των Συμμάχων.

Ο Ανδρεάδης τον οδήγησε αργά την ίδια νύχτα στο σπίτι του Εμμ. Χαροκόπου (ο οποίος υπήρξε ο κύριος σύνδεσμος των κατασκόπων στο Μεσοχώρι). Εκεί, ο Χρ. Λυτός ζήτησε και έλαβε από τους Εμμ. Χαροκόπο και Φραγκίσκο Μ. Οικονομίδη διάφορες χρήσιμες πληροφορίες. Εκείνη τη νύχτα, ο Χρ. Λυτός διανυκτέρευσε στο σπίτι του Ανδρεάδη. Δυο-τρεις ώρες προτού ξημερώσει, ο Ι. Ανδρεάδης ξύπνησε τον Χρ. Λυτό και μαζί ξεκίνησαν για την Αγία Ειρήνη. Κάποια στιγμή την ημέρα εκείνη παρουσιάστηκε εκεί ο Βασίλης Πέρος, ειδοποιημένος από τον Εμμ. Χαροκόπο. Έπρεπε να βρεθεί πιο κατάλληλο μέρος να κρυφτούν οι κατάσκοποι, καθώς υπήρχε κίνδυνος να γίνουν αντιληπτοί από τους περαστικούς. Ο τσοπάνης Νικολός Γρίβας από την Όλυμπο, που γνώριζε την περιοχή, υπέδειξε μια σπηλιά στην πλαγιά του βουνού. Η μετακίνηση έγινε νύχτα, για να μην τους πάρει είδηση κάποιος περαστικός. 

Το άλλο πρωί, διαπίστωσαν πως η σπηλιά δεν ήταν κατάλληλη για μόνιμη εγκατάσταση. Η αποστολή έπρεπε να μεταφερθεί σε άλλο μέρος, πιο ασφαλές. Κάποια στιγμή παρουσιάζεται στην περιοχή εντελώς τυχαία ο Μεσοχωρίτης Ευστάθιος Ιωάν. Ρεΐσης. Ο Χρ. Λυτός του ζήτησε να τους βοηθήσει να μεταφέρουν τον οπλισμό τους, τις αποσκευές τους και τον ασύρματο. Εκείνη τη νύχτα είχε πανσέληνο και γαληνεμένη θάλασσα. Φόρτωσαν όλες τις αποσκευές και τον ασύρματο στη βάρκα του Χατζηλύκου και, με κωπηλάτες τους Νικόλαο Χατζηλύκο και Ευστάθιο Ρεΐση και με συνεπιβάτες τους δύο κατασκόπους, έφθασαν μετά από δύο ώρες, κατά τις τρεις τα ξημερώματα, στον όρμο «Φροΐσι», όπου ξεφόρτωσαν τις αποσκευές τους και παρέμειναν τη νύχτα εκείνη σε μια διπλή σπηλιά (με ανώι και κατώι) λίγο πιο πάνω από τη θάλασσα, που τους είχαν υποδείξει ο Πέρος και ο Χαροκόπος. Από την Αγία Ειρήνη, οι υπόλοιποι επέστρεψαν στο χωριό με τα πόδια, αφού πρώτα ο Χρ. Λυτός τους παρέδωσε γράμμα για το γιατρό Ιωάννη Μηνά Οικονομίδη (Γιανναγά), που τότε έμενε στη Βωλάδα (υπήρξε από τους πρωταγωνιστές της κατασκοπείας στην Κάρπαθο).

Στο Μεσοχώρι, ο Χαροκόπος έδωσε στον Ιωάννη Ανδρεάδη το (κρυπτογραφημένο) γράμμα, για να το πάρει στον Ιωάννη Μηνά Οικονομίδη. Το άλλο πρωί, κατά τις 25 Οκτωβρίου 1943, και προτού ακόμη ξημερώσει, ξεκίνησε για τη Βωλάδα. Μες στον τουβρά έβαλε δυο-τρία ζευγάρια παπούτσια. Αν τον σταματούσαν η αστυνομία ή οι Γερμανοί, θα τους έλεγε πως πήγαινε στα κάτω χωριά να πουλήσει ή να ανταλλάξει τα παπούτσια με κάτι άλλο. Στη Βωλάδα έφθασε πρωί-πρωί και πέρασε από το σπίτι του Χρ. Λυτού. Δεν είπε στη σύζυγό του για τον ερχομό του Λυτού, μόνο πως της έφερε παπούτσια για τα παιδιά και πως θα ξαναπερνούσε, για να τον πληρώσει. Δεν επέστρεψε. Στο σπίτι του Γιανναγά, του είπαν πως ο γιατρός έλειπε στο Όθος. Ο Ανδρεάδης λοιπόν τράβηξε για το Όθος. Εκεί, βρήκε το γιατρό, του ανέφερε για την άφιξη του Χρ. Λυτού, του παρέδωσε το γράμμα και του αφηγήθηκε όλα τα γεγονότα. Ο γιατρός χάρηκε πολύ με όλα αυτά που άκουσε. Συνέστησε στον Ανδρεάδη εχεμύθεια και εκείνος, χωρίς άλλη κουβέντα, έφυγε για το Μεσοχώρι.

Την επόμενη μέρα, ο Ι. Μ. Οικονομίδης κατέβηκε στα Πηγάδια και πληροφόρησε τον Χριστόφορο Σακελλαρίδη για την άφιξη των κατασκόπων και για την πρόθεσή του να αποταθούν οι δυο τους στον συνταγματάρχη Francesco Imbriani (ο οποίος μισούσε πραγματικά τους Γερμανούς), ως τον μόνο κατάλληλο να τους δώσει αυθεντικότατες πληροφορίες σε σχέση με την οχύρωση του νησιού, που είχε διενεργήσει ο ίδιος (ο Χρ. Σακελλαρίδης ήταν ο γραμματέας της Ιεράς Μητροπόλεως Καρπάθου-Κάσου και υπήρξε ένα από τα βασικά στελέχη της κατασκοπείας στην Κάρπαθο). Ο Imbriani υπήρξε ο στρατιωτικός διοικητής της Καρπάθου και της Κάσου, επί ιταλικής κατοχής των δύο νησιών. Την ίδια μέρα, ο Ι. Μ. Οικονομίδης αποφάσισε και ενημέρωσε τον Imbriani για την άφιξη των κατασκόπων και του ζήτησε τη συνεργασία του.

Ο γιατρός Ιωάννης Μ. Οικονομίδης ζήτησε από τον Imbriani επιτελικό χάρτη της Καρπάθου και άλλες πληροφορίες, τα οποία μεταφέρθηκαν την ίδια εκείνη μέρα από τον Ιταλό αξιωματικό στο σπίτι του Ι. Μ. Οικονομίδη στη Βωλάδα. Εκεί, παραδόθηκαν στον αναμένοντα Εμμ. Χαροκόπο, και στη συνέχεια ο τελευταίος αναχώρησε για το Μεσοχώρι. Έφθασε κατά τις 9 το βράδυ στο «Φροΐσι». Παρέδωσε τον χάρτη στον Χρ. Λυτό. Η χαρά των κατασκόπων ήταν μεγάλη και – αφού συνεχάρησαν τον Χαροκόπο για την επιτυχία του – ανέφεραν το γεγονός στο Κάιρο. Έδωσαν τα στοιχεία και ζήτησαν την αποστολή ειδικού μέσου για την παραλαβή του χάρτη. Ταυτόχρονα, ο Χαροκόπος τους σύστησε, επειδή το μέρος στο οποίο κρύβονταν είχε γίνει γνωστό σε κάποιους, να μεταφερθούν αιφνιδίως σε άλλο σημείο, το οποίο να γνωρίζουν μόνο ένα ή δύο άτομα, έτσι ώστε να μπορούν να ελέγξουν τυχόν προδοσία.

Τα πρόσωπα αυτά υπήρξαν ο Βασίλειος Πέρος και ο Νικόλαος Χατζηλύκος. Τα δύο αυτά άτομα (μαζί με δύο στενά συγγενικά τους πρόσωπα), έπειτα από δύο βδομάδες παραμονής των κατασκόπων στη σπηλιά στο «Φροΐσι», τους μετέφεραν στα «Αξάντζια» για μεγαλύτερη ασφάλεια. Σχεδόν μια νύχτα χρειάστηκαν για τη μεταφορά αυτή, καθώς τα φορτία που κρατούσαν ήταν πολύ βαριά και η απόσταση μεγάλη. Εκεί, τους έκρυψαν μέσα σε μια σπηλιά, που λέγεται «καμάρα του Χατζηπιννή» (η σπηλιά αυτή, που τη γνώριζε μόνο ο Βασίλειος Πέρος, συνδέθηκε με τον Χατζηπιννή, το επώνυμο του οποίου θυμούνται ακόμα στο Μεσοχώρι). Η σπηλιά βρισκόταν λίγο πιο πάνω από το σημερινό πυροφυλάκιο και τον αμαξιτό δρόμο. Ήταν μια ευρύχωρη σπηλιά, που βρισκόταν μέσα σε ένα μεγάλο και πυκνό δάσος. Μόνο μερικοί τσοπάνηδες τη γνώριζαν. Την παρουσία των κατασκόπων ανακοίνωσε ο Χαροκόπος και στον Brigadiere του Μεσοχωρίου, Antonio Micali, για να μην το μάθει αργότερα και τους καταδιώξει. Ήταν άλλωστε γνωστό πως ο Micali δε συμπαθούσε τους Γερμανούς.

Ο γιατρός Ιωάννης Μηνά Οικονομίδης (Γιανναγάς) επικοινωνούσε με τους δύο κατασκόπους μέσω των Χαροκόπου, Πέρου και Χατζηλύκου και αργότερα μέσω του τσοπάνη Ιωάννη Ηλ. Λυτού, ο οποίος ήταν πρώτος ξάδερφος του Χρ. Λυτού.
Την άλλη μέρα ο Χατζηλύκος, ως απεσταλμένος του Χριστόφορου Λυτού και του Ιωάννη Κρασόπουλου, έλαβε οδηγίες να πάει στις Μενετές (Αφιάρτη), για να συναντήσει το δάσκαλο Ιωάννη Οθείτη, στον οποίο δεν είχαν ακόμη προλάβει να στείλουν μήνυμα οι δύο κατάσκοποι. Αυτός ο τελευταίος δε μπορούσε να βγει έξω από το χωριό του, επειδή ήταν υποχρεωμένος να παρουσιάζεται τρεις φορές την ημέρα ως όμηρος στο γερμανικό αρχηγείο της Αρκάσας – στον τρομερό υπολοχαγό Kraack – που τον υποψιαζόταν ως εχθρό του Γ΄ Ράιχ. Ο Ι. Οθείτης έγραψε ένα μεγάλο γράμμα για τους δύο κατασκόπους, στο οποίο τους εξηγούσε μερικά ενδιαφέροντα πράγματα.

Τους έστειλε και έναν χάρτη, στον οποίο ήταν σημειωμένα οι θέσεις και οι εγκαταστάσεις των τηλεβόλων του νησιού, η δύναμη κάθε λόχου, τα ναρκοπέδια του Αφιάρτη και των παραλιών, οι βενζιναποθήκες, τα οπλοστάσια και πολλά άλλα. Αυτός ο χάρτης ήταν έργο του οδοντίατρου Κων/νου Λειβαδιώτη από τις Μενετές. Στις Μενετές, ο Χατζηλύκος είχε συναντήσει και τον Κων/νο Λειβαδιώτη, ο οποίος του έδωσε οδηγίες. Στο χάρτη, ο Λειβαδιώτης είχε σημειωμένη και τη θέση «Αγριοπηλάς» Μενετών, στην οποία είχαν μετατοπίσει τον καταυλισμό και τα στρατεύματά τους εκείνες τις ημέρες οι Γερμανοί. Ο Κ. Λειβαδιώτης, είχε ήδη στείλει τον χάρτη και στο Κάιρο – έδρα των Συμμάχων – με τον Εμμανουήλ Μαστροπαύλο. Έτσι, ήρθαν συμμαχικά αεροπλάνα και βομβάρδισαν. Μάλιστα, όπως ο Κ. Λειβαδιώτης ήταν επίταξη, ως οδοντίατρος που ήταν, εξέταζε και διόρθωνε τα δόντια περίπου 12 στρατιωτών. Κανένας από αυτούς δεν ξαναφάνηκε στο ιατρείο του. Είχαν όλοι τους σκοτωθεί.

Ο Χατζηλύκος, έπειτα από υπόδειξη του Οθείτη, έφυγε, με αληθινό κίνδυνο της ζωής του, για τις Πυλές. Εκεί, συνάντησε το γιατρό Μηνά Χαλκιά, που ήταν μυημένος στην υπόθεση και που συμπλήρωσε στο χάρτη με κάθε λεπτομέρεια ένα ναρκοπέδιο που είχαν τοποθετήσει οι Γερμανοί τις τελευταίες εκείνες μέρες, έξω από το χωριό και προς το δρόμο του Μεσοχωρίου. Δέκα μέρες αργότερα, ο Νικόλαος Χατζηλύκος επέστρεψε στις Μενετές – σύμφωνα με τις οδηγίες του Ι. Οθείτη, ο οποίος έστειλε στους δύο κατασκόπους συμπληρωματικά στοιχεία σχετικά με την οχύρωση του νησιού, επειδή οι Γερμανοί μετακινούνταν συνεχώς και τοποθετούσαν κανόνια σε διάφορα μέρη, εκτός από τις οχυρωμένες θέσεις των Ιταλών. Αυτά επαναλήφθηκαν πολλές φορές – μέσω πάντοτε του Νικολάου Χατζηλύκου – παρόλο τον περιορισμό και την τρομοκρατία που επικρατούσε παντού. Το βράδυ, παρά την κούρασή του, έπαιρνε τα νέα στοιχεία στους κατασκόπους. Με αυτόν τον τρόπο, οι πληροφορίες για τις οχυρώσεις της Καρπάθου μεταδίδονταν από τον ασυρματιστή Ιωάννη Κρασόπουλο, στο Κάιρο, με τη μεγαλύτερη ακρίβεια και λεπτομέρεια. Ο ασύρματος του Κρασόπουλου λειτουργούσε ανελλιπώς: τρεις φορές την ημέρα, πρωί-μεσημέρι-βράδυ. Έτσι, έφθαναν στην Κάρπαθο συμμαχικά αεροπλάνα και βομβάρδιζαν.

1944: Οι υποψίες των Γερμανών στρέφονται στους κατασκόπους

Οι Γερμανοί, επειδή έβλεπαν να βομβαρδίζονται από τη RAF (Royal Air Force) το λιμάνι των Πηγαδίων και ο όρμος του Φοινικιού λίγες ώρες μετά την άφιξη κάθε πλοίου, κατάλαβαν πως στην Κάρπαθο λειτουργούσε μυστικός ασύρματος. Αμέσως, έριξαν ανάμεσα στους Καρπάθιους μερικούς δικούς τους ανθρώπους, που τους είχαν φέρει μαζί τους από άλλα μέρη, με την ελπίδα ότι θα κατόρθωναν να τους «ψαρέψουν». Οι υποψίες τους έπεσαν σε ορισμένα άτομα, που δεν άργησαν να τα συλλάβουν και να τα φυλακίσουν. Ανάμεσα στους συλληφθέντες ήταν ο οδοντίατρος Κων/νος Λειβαδιώτης, ο γιατρός Μηνάς Χαλκιάς, οι δάσκαλοι Γεώργιος Εμμ. Ορφανός και Εμμανουήλ Νικολ. Πρωτοψάλτης και ο πρόκριτος Κώστας Πετρόπουλος από το Μεσοχώρι.

Ο Κ. Λειβαδιώτης είχε φυλακισθεί επανειλημμένως και υπέστη απάνθρωπα βασανιστήρια από τους Γερμανούς. Μια από τις φορές που ήταν φυλακισμένος, στις 17-20 Φεβρουαρίου 1944, μαχητικά αεροπλάνα της RAF βομβάρδισαν το νέο αεροδρόμιο Πηγαδίων στο Πλατύολο και κατέστρεψαν τις εγκαταστάσεις του (χωρίς να αναφερθούν θύματα). Επίσης, σε περιοχή πολύ κοντά στο σημερινό Δημαρχιακό Μέγαρο Καρπάθου, κατέστρεψαν τέσσερα Γιούγκερς στο έδαφος. Αυτές οι επιτυχίες των Συμμάχων οφείλονταν στον Κ. Λειβαδιώτη. Στη φυλακή, είχε συνδεθεί φιλικά με τον Γερμανό σκοπό που τον φρουρούσε. Εκείνος, ως φανατικός αντιχιτλερικός, του είπε εμπιστευτικά ότι θα έρχονταν τέσσερα αεροπλάνα, για να πάρουν αξιωματικούς στην Κρήτη. Τότε ο Κων/νος Λειβαδιώτης ειδοποίησε, μέσω του γαμπρού του Γεωργίου Αυλωνίτη (ή Καλούδη), τους Χριστόφορο Λυτό και Ιωάννη Κρασόπουλο.

Αυτοί διαβίβασαν την πληροφορία, και στις τρεις το μεσημέρι ήρθαν συμμαχικά αεροπλάνα και βομβάρδισαν και κατέστρεψαν και τα τέσσερα γερμανικά Γιούγκερς.
Εν τω μεταξύ, στις 3 Σεπτεμβρίου 1943, πριν την άφιξη των δύο κατασκόπων στα καρπαθιακά βουνά, ο νέος πρωθυπουργός της Ιταλίας, στρατάρχης Pietro Badoglio, υπέγραψε μυστική ανακωχή με τους Συμμάχους, δηλ. η Ιταλία να μετακομίσει από τις δυνάμεις του Άξονα στους Συμμάχους. Οι Ιταλοί συμφώνησαν να παραδώσουν τη στρατιωτική και πολιτική διοίκηση των Δωδεκανήσων στους Συμμάχους. Όμως, οι Γερμανοί πρόλαβαν να αρπάξουν και την Κάρπαθο από τα ιταλικά χέρια, πριν ακόμη ξεκινήσουν οι Σύμμαχοι για να την παραλάβουν. Ένα τάγμα 800 ανδρών του γερμανικού πεζικού υπό τον λοχαγό Robert Bethege, προερχόμενο από την Κρήτη, έφθασε στην Κάρπαθο στις 6 Σεπτεμβρίου, δυο μέρες πριν ανακοινωθεί η ανακωχή από τους Συμμάχους (επρόκειτο για το VI Τάγμα Πεζικού του Γερμανικού 999 Συντάγματος Festung, το οποίο ήταν πλαισιωμένο με κλιμάκιο της Gestapo, Υγειονομικό σώμα και ορισμένες άλλες υπηρεσίες). Όμως, ενώ οι Ιταλοί και οι Σύμμαχοι είχαν συμφωνήσει η ανακωχή να μείνει μυστική, μέχρι να προετοιμαστεί καλύτερα η κυβέρνηση του Pietro Badoglio, οι Σύμμαχοι την ανακοίνωσαν ξαφνικά, στις 8 Σεπτεμβρίου, με τραγικές συνέπειες για τους Ιταλούς στρατιώτες. Την ίδια μέρα, το ιταλικό Αρχηγείο της Ρόδου διέταξε να μη γίνουν εχθρικές ενέργειες εναντίον των πρώην Γερμανών συμμάχων τους.

Στα Δωδεκάνησα, η ανακωχή αυτή που υπέγραψε η Ιταλία με τους Συμμάχους είναι γνωστή ως «Armistizio». Ο Francesco Imbriani προσπάθησε να καθυστερήσει τους Γερμανούς, λέγοντάς τους πως περίμενε διαταγή από τη Ρόδο. Όμως, οι Γερμανοί απείλησαν πως θα έρχονταν από την Κρήτη τα γερμανικά αεροπλάνα «στούκας», για να τους βομβαρδίσουν. Οι Γερμανοί μπλόφαραν, καθώς δεν υπήρχαν στην Κρήτη στούκας. Ο πολιτικός διοικητής Δωδεκανήσου, ναύαρχος Inigo Campioni, με γραπτή διαταγή του με ημερομηνία 11 Σεπτεμβρίου, στην οποία ανέφερε πως από τις 11:35 της ημέρας εκείνης έπαυσε να είναι ο διοικητής των Στρατιωτικών Δυνάμεων του Αιγαίου και παρέμενε μόνο ο πολιτικός διοικητής Δωδεκανήσου, καλούσε τον στρατιωτικό διοικητή της Καρπάθου και της Κάσου, συνταγματάρχη Francesco Imbriani, να παραδώσει τη στρατιωτική εξουσία των δύο νησιών στον Γερμανό στρατιωτικό διοικητή, λοχαγό Robert Bethege. Όπως και έγινε, στις 13 Σεπτεμβρίου.

Ο Robert Bethege, αμέσως ύψωσε στον Προφήτη Ηλία Μενετών τεράστια γερμανική σημαία. Στις δε 12 Σεπτεμβρίου, η διαταγή του ιταλικού Αρχηγείου της Ρόδου της 8ης Σεπτεμβρίου τροποποιήθηκε ως εξής:οι ιταλικές δυνάμεις στην Κάρπαθο έπρεπε να παραδώσουν τα όπλα τους στους Γερμανούς. Την ίδια μέρα όλοι οι Ιταλοί στρατιώτες συνελήφθησαν αιχμάλωτοι και οι Γερμανοί κατέλαβαν τις στρατιωτικές εγκαταστάσεις του νησιού.

Τις επόμενες εβδομάδες, οι Ιταλοί αιχμάλωτοι μεταφέρθηκαν με πλοία από την Κάρπαθο στην Ελλάδα, με τελικό προορισμό στρατόπεδα αιχμαλώτων στη Γερμανία. Όμως, ορισμένοι Ιταλοί αξιωματικοί δραπέτευσαν από τους Γερμανούς και κρύφτηκαν στα βουνά της Καρπάθου. Ο συνταγματάρχης Imbriani παρέμεινε στα Πηγάδια ως ο Ιταλός στρατιωτικός εκπρόσωπος, μέχρι να μεταφερθούν οι τελευταίοι Ιταλοί στρατιώτες στην Ελλάδα. Έπαιζε διπλό παιχνίδι, ενημερώνοντας τη συμμαχική μυστική υπηρεσία SOE, μέσω των Ελλήνων κατασκόπων, για τις γερμανικές νηοπομπές στην Κάρπαθο. Σκοπός του ήταν η ενημέρωση των Συμμάχων, εάν οι Γερμανοί συγκατέλεγαν στις αποστολές τους Ιταλούς φυλακισμένους ή στρατιωτικά εφόδια. Αυτές οι πληροφορίες ήταν ζωτικής σημασίας, για να αποφευχθεί ο βομβαρδισμός γερμανικών νηοπομπών που συμπεριλάμβαναν Ιταλούς φυλακισμένους.

Η εκτέλεση του Patruno

Τόσο επί ιταλικής, όσο και επί γερμανικής κατοχής της Καρπάθου – πριν ακόμη φθάσουν οι Χρ. Λυτός και Ιωάννης Κρασόπουλος – βρισκόταν στο νησί ο Ιταλός αξιωματικός του πυροβολικού Patruno. Δραπέτευσε από στρατόπεδο συγκεντρώσεως των Πηγαδίων προς το τέλος Οκτωβρίου, ενώ δηλ. οι δύο προαναφερόμενοι κατάσκοποι βρίσκονταν στο νησί. Πήγε πρώτα στο Όθος. Από κει τράβηξε για τα Σπόα και στη συνέχεια για το Μεσοχώρι. Το Γερμανικό Αρχηγείο της Καρπάθου είχε εκδώσει αμέσως ένταλμα σύλληψης εις βάρος του, καθώς, λόγω της ειδικότητάς του, ήταν κάτοχος των ιταλικών σχεδιαγραμμάτων στρατιωτικής οχύρωσης της Καρπάθου. Όποιος υποδείκνυε πού βρισκόταν και κρυβόταν ο παραπάνω, θα είχε ως αμοιβή 10.000 ιταλικές λιρέτες και επιπλέον τρόφιμα για όλη του την οικογένεια. Συγχρόνως, έστειλαν εγκύκλιο σε όλους τους αστυνομικούς σταθμούς των Ιταλών.

Με αυτήν, απειλούσαν με την ποινή του θανάτου όποιον τον βοηθούσε να αποφύγει τη σύλληψή του. Δεν άργησαν να πληροφορηθούν – έπειτα από προδοσία – πως ο Patruno βρισκόταν στο Μεσοχώρι. Διέταξαν την ιταλική αστυνομία του Μεσοχωρίου να τον συλλάβει αμέσως. Ο διοικητής της τελευταίας, Brigadiere Antonio Micali (Brigadiere: βαθμός που ισοδυναμεί με τον υπενωμοτάρχη της Ελληνικής Χωροφυλακής, ο οποίος ήταν διοικητής ενός μικρού αστυνομικού τμήματος με δυο-τρεις άλλους αστυνομικούς), που ήταν φίλος του και που ήταν γνωστό πως δε συμπαθούσε τους Γερμανούς και είχε στενές σχέσεις με τον Εμμ. Χαροκόπο, σκηνοθέτησε τη σύλληψη και απόδρασή του και κατόπιν παρακάλεσε τον Χαροκόπο να τον στείλει στη σπηλιά, στην οποία κρύβονταν οι δύο κατάσκοποι. Ήταν πολύ δύσκολο για τους κατοίκους του Μεσοχωρίου να κρύβουν ταυτόχρονα σε διαφορετικούς χώρους τον Patruno και τους κατασκόπους. Έτσι, κρίθηκε σκόπιμο να τους συνενώσουν, προκειμένου να μειωθούν οι πιθανότητες σύλληψής τους. Ο Χαροκόπος ρώτησε τους δύο κατασκόπους για τον Patruno, αλλά οι τελευταίοι δίσταζαν να δεχθούν τον Ιταλό στο κρησφύγετό τους.

Κανείς δεν ήξερε τι θα μπορούσε να συμβεί με τον άνθρωπο αυτόν, που δεν είχε και τόσο καλή φήμη. Ήταν αξιωματικός επιπόλαιος, συμφεροντολόγος και «φιλοτομαριστής», όπως έλεγαν όλοι, όσοι τον γνώριζαν. Παρ’ όλα αυτά, έλαβε τη συγκατάθεσή τους, καθώς δε μπορούσε να γίνει διαφορετικά. Ανέθεσαν στον Χατζηλύκο και τον Πέρο να τον οδηγήσουν στη σπηλιά των κατασκόπων. Εκεί, ο Χρ. Λυτός τον υποδέχθηκε με ευγένεια, καθώς γνώριζε πως ο Patruno θα μπορούσε να τους δώσει πληροφορίες για τους Γερμανούς (πράγματι, από όσα γνώριζε, και από τους χάρτες που είχε, τους έδωσε πολλές καλές και θετικές πληροφορίες για όλα τα οχυρώματα των Ιταλών και των Γερμανών. Οι πληροφορίες αυτές αμέσως διαβιβάσθηκαν στο Κάιρο. Έτσι, την επομένη παρουσιάσθηκαν συμμαχικά αεροπλάνα της RAF, τα οποία κατέστρεψαν πολλά από αυτά τα οχυρώματα). Συγχρόνως, η Γερμανική Στρατιωτική Διοίκηση, προς ανεύρεση του φυγά, στέλλει απόσπασμα τριάντα οπλισμένων Γερμανών στρατιωτών στο Μεσοχώρι και ταυτόχρονα ένα άλλο από ισάριθμους οπλισμένους Γερμανούς στρατιώτες στα Σπόα.

Οι Γερμανοί μετέθεσαν αμέσως τον Antonio Micali στο Όθος, γιατί τον θεώρησαν υπεύθυνο για τη μη σύλληψη του Patruno. Eπειδή πίστευαν πως ο Patruno κρυβόταν στο Μεσοχώρι ή στα Σπόα, συγκέντρωσαν τους κατοίκους των δύο χωριών, άνδρες, γυναίκες και παιδιά και τους απείλησαν πως αν δεν μαρτυρούσαν πού κρυβόταν ο Patruno, θα τους εκτελούσαν όλους και στη συνέχεια θα έκαιγαν όλο το χωριό τους. Οι Μεσοχωρίτες και οι Σποΐτες, όμως, κράτησαν κλειστό το στόμα τους. Έτσι, οι Γερμανοί έφυγαν άπρακτοι από τα δύο χωριά.

Όμως, συνέλαβαν και μετέφεραν μαζί τους ως ομήρους πέντε νεαρούς Μεσοχωρίτες και πέντε νεαρούς Σποΐτες. Οι Μεσοχωρίτες όμηροι ήταν οι Εμμανουήλ Νικ. Μάλτας (καφεπώλης), Μιχαήλ Γ. Νουαράκης (καφεπώλης), Γεώργιος Ν. Πρωτοψάλτης (τελωνειακός), Εμμανουήλ Νικολ. Πρωτοψάλτης (δάσκαλος και πρόκριτος) και Μηνάς Νικ. Σακέλλης (γιατρός). Οι Σποΐτες όμηροι ήταν οι Γεώργιος Ηλ. Βασιλαράς, Θεοχάρης Γ. Δήμαρχος, Κωνσταντίνος Γ. Πάχος, Εμμανουήλ Κ. Ταλαράντας και Κωνσταντίνος Β. Τσαμπουνιέρης (κτηματίες). Απείλησαν ότι θα τους εκτελούσαν αν δε βρισκόταν ο Patruno ζωντανός ή νεκρός. Από τους πέντε προαναφερόμενους Σποΐτες, την τελευταία στιγμή απελευθέρωσαν τον Γεώργιο Ηλ. Βασιλαρά, επειδή εκτελούσε χρέη ταχυδρομικού διανομέα στα χωριά Σπόα, Μεσοχώρι και Όλυμπο. Εν τω μεταξύ, ο Patruno φαινόταν τρομοκρατημένος και αποφασισμένος να παραδοθεί στους Γερμανούς.

Οι δύο κατάσκοποι Λυτός και Κρασόπουλος, όσο και αν προσπάθησαν, δεν κατόρθωσαν να τον καθησυχάσουν και να τον μεταπείσουν. Και τούτο γιατί, εκτός του ότι θα κινδύνευε ο ίδιος να τουφεκιστεί, θα έπαιρνε στο λαιμό του και όλους εκείνους που τον είχαν βοηθήσει και περιθάλψει. Ο Ιταλός ήταν αμετάπειστος. Ήθελε να σώσει τη ζωή του, αδιαφορώντας για όλους τους άλλους. Οι δύο κατάσκοποι, ενδιαφερόμενοι επιπλέον και για την τύχη των αθώων ομήρων και αφού πλέον είχαν αποσπάσει από αυτόν ό,τι πολύτιμες πληροφορίες ήθελαν για την οχύρωση της Καρπάθου, επικοινώνησαν με την υπηρεσία τους και έλαβαν την εντολή να θυσιασθεί ο Patruno, έτσι ώστε να αποσοβηθεί ο κίνδυνος, καθώς δεν υπήρχε εμπιστοσύνη σε αυτόν πως, αφημένος ελεύθερος και παραδιδόμενος στους Γερμανούς, δεν θα αποκάλυπτε τα πάντα, για να σωθεί. Εκείνο το βράδυ, την ώρα που ο Patruno άκουγε το ραδιόφωνο χρησιμοποιώντας τα ακουστικά των κατασκόπων, ο Χρ. Λυτός τον πυροβόλησε με το περίστροφό του στο κεφάλι δύο φορές και τον άφησε νεκρό. Ήταν 13 Νοεμβρίου 1943. Στη συνέχεια καθάρισαν καλά τα αίματα από το πρόσωπο και το κεφάλι του Ιταλού, έκλεισαν με βαμβάκι τα τραύματα που προξένησαν οι σφαίρες και, κατά τη διάρκεια της νύχτας, οι Λυτός, Χατζηλύκος και Πέρος μετέφεραν τη σορό του και, για να φαίνεται ως αυτοκτονία, την έριξαν σε μια ρεματιά στην τοποθεσία «Συκινάς» του Λευκού, κοντά στην εκκλησία του Αγίου Γεωργίου.

Την άλλη μέρα, οι Μεσοχωρίτες, μαζί με πολλούς άλλους από τα Σπόα και με τους χωροφύλακες του Μεσοχωρίου, άρχισαν να ψάχνουν για τον Patruno, ζωντανό ή νεκρό, επειδή η προθεσμία που είχαν θέσει οι Γερμανοί για την εκτέλεση των κρατουμένων εξέπνεε. Την πρώτη κιόλας μέρα, κατά το απόγευμα, κοντά στο σημείο που βρισκόταν το πτώμα, εντοπίζουν τα παπούτσια του, τα οποία μεταφέρονται στο Σταθμό Χωροφυλακής Μεσοχωρίου. Οι καραμπινιέρηδες του Μεσοχωρίου είχαν τοποθετήσει τα παπούτσια πάνω στον αυλότοιχο της Αστυνομίας. Η είδηση για την ανεύρεση των παπουτσιών μεταδόθηκε σε όλη την Κάρπαθο, και όλοι έλεγαν πως ο Patruno πιθανόν να είναι ήδη νεκρός.

Με το ξημέρωμα της επόμενης μέρας, άρχισαν πάλι να ψάχνουν στην ίδια περιοχή που βρέθηκαν τα παπούτσια του, αλλά ήταν δύσκολη η ανεύρεση του πτώματος. Για το σκοπό αυτόν, ενημερώθηκε από τους συνδέσμους της κατασκοπείας για το πού ακριβώς είναι το πτώμα του Patruno, ένας έμπιστος Μεσοχωρίτης, ο Βασίλειος Νικολ. Πρωτοψάλτης, ο αδερφός του οποίου, δάσκαλος και πρόκριτος Μανώλης Νικολ. Πρωτοψάλτης, ήταν ένας από τους κρατούμενους. Το πτώμα εντοπίζεται σε λίγο, από σκυλί, που άρχισε να γαυγίζει θλιβερά. Η είδηση ότι βρέθηκε το πτώμα του Patruno σε μια χαράδρα μεταδόθηκε αστραπιαία σε όλο το Μεσοχώρι και στην υπόλοιπη Κάρπαθο. Αμέσως, έφθασαν εκεί οι αστυνομικοί του σταθμού Μεσοχωρίου.

Το πτώμα ήταν σε κατάσταση αποσύνθεσης και μεγάλης δυσοσμίας. Με μεγάλο κόπο, η σορός μεταφέρεται από τη χαράδρα στο σημείο που ενώνεται ο δρόμος του Αγίου Γεωργίου με το δρόμο που οδηγεί προς τον όρμο «Γιαλού Χωράφι» (αρκετά μεγάλη πεδινή έκταση κοντά στην παραλία του Λευκού). Εκεί, έρχονται σε λίγο ανώτεροι αξιωματικοί του Ιταλικού Στρατού από τα Πηγάδια. Το γεγονός αυτό αμέσως το μαθαίνουν και οι Γερμανοί, οι οποίοι, από το Φοινίκι στέλνουν μια μηχανοκίνητη βάρκα με το όνομα Immacolata που παραλαμβάνει τη σορό από το «Ποτάλλι» (όρμος πριν από τον Λευκό, μέρος με νερό) και τη μεταφέρει πίσω στο Φοινίκι, για να γίνει νεκροψία. Η εξακρίβωση της ταυτότητας του νεκρού ήταν δύσκολη, καθώς – όπως προαναφέρθηκε – είχε αρχίσει η σήψη του πτώματος και, προφανώς, σκυλιά είχαν καταφάει τις σάρκες του. Έτσι, με την πάροδο του χρόνου, το πρόσωπό του είχε παραμορφωθεί. Και δεν έφερε τη στρατιωτική του ταυτότητα, την οποία είχε κρατήσει ο ίδιος ο Χριστόφορος Λυτός.

Στο Φοινίκι, πρώτος κλήθηκε ο γιατρός Μηνάς Χαλκιάς από τις Πυλές, προκειμένου να εξετάσει το πτώμα και να γνωματεύσει σε σχέση με την αιτία θανάτου του Patruno. Ο γιατρός αντιλήφθηκε αμέσως τι είχε συμβεί αλλά, ως έντιμος πατριώτης, με πλούσια πατριωτική δράση, γνωμάτευσε πως ο Patruno αυτοκτόνησε: γκρεμίστηκε και έσπασε το κεφάλι του. Ο διερμηνέας παρατήρησε στο γιατρό πως το πτώμα έφερε πολλά τραύματα στο κεφάλι. Ο γιατρός απάντησε: «Εγώ ως γιατρός πιστεύω πως έγινε έτσι, αλλά δεν είμαι και ιατροδικαστής». Στη συνέχεια τον αναγνώρισε μια Ιταλίδα δασκάλα που τον γνώριζε πολύ καλά. Η Ιταλίδα αυτή δασκάλα γνώριζε πως ο Patruno είχε μια ουλή στο μηρό του. Επίσης στο Φοινίκι, ένας καθολικός στρατιωτικός ιερέας αναγνώρισε τον νεκρό από μια ουλή που είχε στο λαιμό, που πιστοποίησε και ο γιατρός υπολοχαγός Lucio Cutolo. Οι Γερμανοί δεν προχώρησαν σε παραπέρα εξέταση του πτώματος (νεκροψία, νεκροτομή). Με τη μεσολάβηση του γιατρού Ι. Μ. Οικονομίδη στον Imbriani, η ιταλική αστυνομία ανέστειλε κάθε έρευνα για την αιτία θανάτου του Patruno. Έφθασε λοιπόν στο Φοινίκι ο Maresciallo Enrico Penna (Maresciallo: βαθμός ανώτερος από τον Brigadiere, ο οποίος ισοδυναμεί με τον ενωμοτάρχη της Ελληνικής Χωροφυλακής και σε ορισμένες περιπτώσεις με τον ανθυπασπιστή) και έπεισε τον Brigadiere του Φοινικίου να σταματήσει τις ανακρίσεις. Μετά από αυτά, και οι Γερμανοί σταματούν να ψάχνουν για άλλους ενόχους. Χωρίς πολλές τιμές και με μια απλή ιεροτελεστία, έθαψαν τον Patruno στο ιταλικό κοιμητήριο στο Πλατύολο. Μετά την πιστοποίηση του θανάτου του, οι Γερμανοί άφησαν ελεύθερους τους ομήρους.

Οι κατάσκοποι αναχωρούν

Μετά το θάνατο του Patruno, η παραμονή των κατασκόπων στην περιοχή του Μεσοχωρίου έγινε επικίνδυνη, αφού αρκετοί πλέον γνώριζαν την παρουσία τους εκεί. Με τη βοήθεια των Ιωάννη Ηλ. Λυτού, Εμμ. Καραγεωργιάδη και Ηλία Χαλκιά, οι οποίοι ήταν συγγενείς μεταξύ τους και με τον Χρ. Λυτό, οι κατάσκοποι μεταφέρθηκαν από το Μεσοχώρι στη Λάστο (αφού πρώτα είχαν αφήσει στη σπηλιά «καμάρα του Χατζηπιννή» της περιοχής του Μεσοχωρίου σημείωμα προς τους Μεσοχωρίτες, που ανέφερε πως εγκατέλειψαν τη σπηλιά προκειμένου να επιστρέψουν στην Αίγυπτο). Στη Λάστο, κρυπτόμενοι σε σπηλιές, επικοινωνούσαν με τους Ιωάννη Μ. Οικονομίδη, Χριστόφορο Σακελλαρίδη (ο οποίος είχε βαφτίσει τον Χριστόφορο Λυτό και ήταν θείος του Ι. Μ. Οικονομίδη) και Φραγκίσκο Μ. Οικονομίδη μέσω του Ιωάννη Ηλ. Λυτού, ο οποίος κοπίασε και μόχθησε πάρα πολύ (μάλιστα, οι επαφές των Ι. Μ. Οικονομίδη και Χρ. Σακελλαρίδη με τους δύο κατασκόπους, πάντα γίνονταν μέσω του Ιωάννη Λυτού). Τη νύχτα της 27ης Ιανουαρίου 1944, ο Ι. Λυτός οδήγησε τους Χρ. Λυτό και Ιωάννη Κρασόπουλο στο σπίτι του Ι. Μ. Οικονομίδη στη Βωλάδα, για τέσσερις ώρες. Αξίζει να σημειωθεί ότι την προηγούμενη νύχτα ενέδρευαν έξω από την κατοικία του Οικονομίδη Γερμανοί αξιωματικοί.

Ο Ι. Λυτός υπήρξε αφανής ήρωας, ο οποίος αφιλοκερδώς και με απερίγραπτο ενθουσιασμό εξυπηρέτησε τους κατασκόπους σε συνεχή κίνηση ημέρες και νύχτες και με οποιαδήποτε καιρική συνθήκη.ꜛ Έτσι, προσκομίζονταν στους δύο κατασκόπους οι εκάστοτε ζητούμενες πληροφορίες. Στο επικίνδυνο αυτό έργο, τους βοηθούσε ο Νικόλαος Ορφανίδης, ο οποίος, λόγω του ότι ήταν ο Podesta Απερίου (δήμαρχος διορισμένος από τους Ιταλούς), ερχόταν σε επαφή με τις γερμανικές Αρχές και μετέφερε στους κατασκόπους όλα, όσα κατόρθωνε να μάθει.

Για περισσότερη ασφάλεια, οι κατάσκοποι μετακινούνταν τακτικά στις ορεινές περιοχές του Απερίου, της Βωλάδας και των Σπόων. Οι ορεινές περιοχές του Απερίου ήταν η Αχάττα και ο Μερτώνας. Της Βωλάδας ήταν η Καλή Λίμνη, ο Κρεμαστός Σπήλιος, η Λάστος και η Ψοφούσα. Των Σπόων ήταν ο Εσωτήρυχος, ο Προφήτης Ηλίας, η Σαλαντιά, τα Στέμματα και ο Φραμός. Οι δύο κατάσκοποι είχαν και Σποΐτες συνεργάτες, τους παπα-Γιάννη Κ. Χαλκιά, Γιάννη Μιχ. Τσαμπουνιέρη, Γιώργη Εμμ. Χαλκιά, Κώστα Εμμ. Χαλκιά, Κώστα Μιχ. Κουμπανιό και δάσκαλο Γεώργιο Βασ. Χαλκιά. Ο δάσκαλος Γ. Β. Χαλκιάς δεν είχε συναντήσει τότε κατ’ ιδίαν τους δύο κατασκόπους, τους βοήθησε όμως ποικιλοτρόπως και με κίνδυνο της ζωής του. Ορισμένοι από τους συνεργάτες των κατασκόπων ειδοποιήθηκαν πως οι Γερμανοί επρόκειτο να διενεργήσουν έρευνα σε σπηλιές της περιοχής Μερτώνα, διότι υποψιάζονταν πως εκεί κρυβόντουσαν φυγάδες Ιταλοί στρατιώτες. Εκείνες ακριβώς τις ημέρες, οι κατάσκοποι κρυβόντουσαν σε σπηλιά του Μερτώνα. Αμέσως, ειδοποιήθηκαν. Μεταφέρθηκαν νύχτα. Έφθασαν και στην Όλυμπο. Ο Αντώνης Γρίβας έφερε τους κατασκόπους στην τοποθεσία «Βανάντα». Από κει, τους πήρε ο Νικίας Ν. Χαρτοφύλακας και τους έκρυψε, πρώτα στην «καμάρα των Αγίων Αναργύρων» και μετέπειτα στην «καμάρα του Ξύλου».

Η συνεργασία των κατασκόπων με τον συνταγματάρχη Imbriani ήταν γνωστή στον Maresciallo Enrico Penna (που μισούσε τους Γερμανούς κατακτητές) και σε τέσσερις Καρπάθιους (τον γιατρό Ιωάννη Μ. Οικονομίδη, τον γραμματέα της Μητρόπολης Χριστόφορο Σακελλαρίδη, τον Podesta Απερίου Νικόλαο Ορφανίδη και τον ταχυδρομικό υπάλληλο Λογοθέτη Διακίδη), οι οποίοι, λόγω της θέσης τους, είχαν ελεύθερες επαφές με τους Ιταλούς και δεν προκαλούσαν τις υποψίες των Γερμανών. Τα τρόφιμα των δύο κατασκόπων εξαντλήθηκαν μέσα σε 13 μέρες, αν και είχαν φέρει αρκετά για έξι μήνες. Εξαντλήθηκαν, λόγω του ότι παρουσιάζονταν σε αυτούς πολλοί πεινασμένοι άνθρωποι και τους αποσπούσαν τρόφιμα ακόμη και με τη βία. Ο γιατρός Ι. Μ. Οικονομίδης παρακάλεσε τον Imbriani και εκείνος χορήγησε στους δύο κατασκόπους έναν σάκο αλεύρι εκατό κιλών. Επίσης, όποτε αργούσαν να έρθουν στην Κάρπαθο πλοία προς ανεφοδιασμό των δύο κατασκόπων, ο γιατρός Ι. Μ. Οικονομίδης ζητούσε από τον Imbriani τρόφιμα, καπνά, ποτά και βενζίνη και εκείνος πρόθυμα του χορηγούσε.

Επίσης για τις ανάγκες της κατασκοπείας σε τρόφιμα, οργανώθηκαν τρεις αποστολές στην Όλυμπο. Όμως, παρουσιάσθηκαν μεγάλες δυσκολίες για τον ανεφοδιασμό των δύο κατασκόπων σε τρόφιμα, καπνά, ποτά και βενζίνη, καθώς υπήρχε μεγάλη έλλειψη των ειδών αυτών στην Κάρπαθο. Η προμήθεια των τροφίμων και των λοιπών ειδών δυσκολευόταν ακόμη περισσότερο λόγω του ότι τα όργανα των Γερμανών παρακολουθούσαν ανελλιπώς τις κινήσεις των Καρπαθίων. Ο Ιωάννης Λυτός είχε αναλάβει όλο το βάρος της μεταφοράς των τροφίμων στους κατασκόπους, καθώς επίσης τη μεταφορά των πραγμάτων αυτών από τη μια σπηλιά στην άλλη.
Μέσω του Imbriani επιτεύχθηκε η μετάθεση της Ιταλίδας δασκάλας Maria Teresa από το Απέρι στις Μενετές, όπου ήταν η έδρα του Γερμανού Στρατιωτικού Διοικητή Καρπάθου-Κάσου, λοχαγού Robert Bethege, του οποίου η Maria Teresa έγινε ερωμένη (ο Robert Bethege, τον Ιανουάριο του 1944 μετατέθηκε στη Λέρο και αντικαταστάθηκε από το λοχαγό Eber). Αυτή, ερωτώμενη κατάλληλα από τον Imbriani, φανέρωνε σε αυτόν όλα όσα έπεφταν στην αντίληψή της, όσον αφορούσε τη στρατιωτική κατάσταση.

Ο Imbriani μετέδιδε ακόμη πληροφορίες που του έδιναν, τόσο ο Ιταλός Ανθυπίατρος Lucio Cutolo, αποσπασμένος κοντά σε Γερμανούς, όσο και έμπιστοί του Ιταλοί υπαξιωματικοί και στρατιώτες, επίσης αποσπασμένοι σε γερμανικές δυνάμεις. Ο ίδιος είχε ακόμη μυήσει στην αντιχιτλερική δράση πολλούς Ιταλούς στρατιωτικούς, που εργάζονταν κοντά σε Γερμανούς. Τις πληροφορίες που συγκέντρωνε, ο Imbriani τις μεταβίβαζε στον Enrico Penna, ο οποίος με τη σειρά του τις μεταβίβαζε στον Ι. Μ. Οικονομίδη ή τον Χρ. Σακελλαρίδη απευθείας ή μέσω του Λογ. Διακίδη σε επείγουσες περιπτώσεις. Ο Ι. Μ. Οικονομίδης και ο Χρ. Σακελλαρίδης τις μετέφεραν στον Ιωάννη Ηλ. Λυτό και αυτός ο τελευταίος στους κατασκόπους.

Από τις 9 Φεβρουαρίου 1944, όταν οι Γερμανοί έστειλαν τον Imbriani αεροπορικώς από την Κάρπαθο στα Χανιά, ο Enrico Penna συνέχιζε να συνεργάζεται και να προσφέρει πληροφορίες στους κατασκόπους (μέχρι που έφυγαν από την Κάρπαθο), όπως και ο υπολοχαγός Ennio Grimaldi. Καθ’ όλο το διάστημα της παραμονής των κατασκόπων στην Κάρπαθο, αρκετοί Καρπάθιοι, μέσω των συνδέσμων των κατασκόπων, συγκέντρωναν και έδιναν πληροφορίες για τις οχυρώσεις των Γερμανών, τη στρατιωτική τους διάταξη και τις θαλάσσιες συγκοινωνίες των γερμανικών στρατιωτικών δυνάμεων μεταξύ Ρόδου, Καρπάθου και Κρήτης.

Τη νύχτα της 19ης προς την 20ή Απριλίου 1944 (ή 13ης προς 14η Απριλίου 1944), η αποστολή επιβιβάζεται στη θαλάσσια περιοχή «Μηλάθθα» των Σπόων στο θρυλικό υποβρύχιο «Παπανικολής», που περιπολούσε στα ύδατα της Καρπάθου, και αναχώρησε για την Αίγυπτο. Ήταν περιχαρείς, καθώς εκτέλεσαν πλήρως την εθνική τους αποστολή. Συνέχισαν τη δράση τους μέχρι το τέλος του πολέμου, στην ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής. Κατά την εξάμηνη παραμονή τους στην Κάρπαθο, οι Γερμανοί, αν και είχαν αντιληφθεί πως στο νησί υπήρχαν μυστικοί πράκτορες των Συμμάχων, δεν κατάφεραν όχι μόνο να τους συλλάβουν, αλλά ούτε καν να τους εντοπίσουν με τα ραδιογωνιόμετρά τους, καθώς οι Χρ. Λυτός και Ιωάννης Κρασόπουλος άλλαζαν καθημερινά κρησφύγετα και θέσεις. Όλα, όσα πέτυχαν οι δύο αυτοί άνδρες κατά τους έξι μήνες που έμειναν στο νησί, αποτελούν ξεχωριστό άθλο, καθώς κατάφεραν το δίκτυο κατασκοπείας να δράσει κάτω από τη μύτη των Γερμανών και των Ιταλών.

Η προσφορά των κατασκόπων και η ανταπόκριση των Καρπαθίων

Πρόσφεραν αληθινά μεγάλο εθνικό και σωτήριο έργο, με τη βοήθεια των πιστών και εχέμυθων συνεργατών τους. Από όλα τα χωριά της Καρπάθου υπήρχαν θαρραλέοι άνθρωποι που τους έδιναν πληροφορίες, συμβάλλοντας έτσι τα μέγιστα στην κατασκοπεία. Πολλοί από τους συνεργάτες τους συνελήφθησαν από τους Γερμανούς και υπέστησαν πολλά μαρτύρια. Είναι βέβαιο πως οι δύο κατάσκοποι κακοπάθησαν, υπέφεραν, ταλαιπωρήθηκαν, δεν κοιμήθηκαν ποτέ ήσυχα, όμως, παρόλα αυτά, ποτέ δεν παραπονέθηκαν, δεν κουράσθηκαν, δεν δείλιασαν, δε λύγισε το θάρρος τους, δε μετάνιωσαν, δεν είχε καμφθεί η σωματική και ψυχική τους αντοχή, καθώς μέσα στα στήθη τους έκαιγε η πατριωτική φλόγα και δε λογάριαζαν τίποτα μπροστά στο καθήκον προς την πατρίδα. Ένα πράγμα μόνο τους ηλέκτριζε και τους κρατούσε αιχμάλωτους: η σκέψη να υπηρετήσουν την πατρίδα και να θυσιασθούν για αυτήν. Μπορεί όλοι οι Καρπάθιοι τότε να έτρεφαν μίσος για τους δυνάστες τους και κάποιοι να δρούσαν συνωμοτικά, όμως μόνο ο Χρ. Λυτός βγήκε στο βουνό. Δεν ήταν ένας ανοικτός πόλεμος, μα ήξεραν οι εχθροί πως κάποιος, κάπου εκεί έξω στα άγρια βουνά της Καρπάθου ήταν ελεύθερος και μετέδιδε πληροφορίες στους Συμμάχους. Ήταν ο ασύρματος του Λυτού και του Κρασόπουλου που επέφερε βαρύτατα πλήγματα στην κατοχική στρατιωτική δύναμη.

Με τη βοήθεια ηρωικών Καρπαθίων, κατάφεραν να συγκεντρώσουν πολύτιμες πληροφορίες για το παραμικρό: για τον αριθμό των γερμανικών δυνάμεων, τα σημεία παραμονής τους, τις κινήσεις τους, την ώρα εκκίνησης των στρατιωτών τους προς την Κρήτη και τη Ρόδο. Ο ασυρματιστής Ιωάννης Κρασόπουλος τις διαβίβαζε στο Γενικό Συμμαχικό Στρατηγείο Μέσης Ανατολής, στο Κάιρο. Με αποτέλεσμα, οι Σύμμαχοι να κατορθώσουν να αποκόψουν τις θαλάσσιες συγκοινωνίες Ρόδου-Καρπάθου-Κρήτης και, κάνοντας αεροπορικές επιδρομές εναντίον των γερμανικών νηοπομπών, να βυθίσουν πλοία με πολεμικό υλικό πολλών χιλιάδων τόνων, να βομβαρδίσουν το αεροδρόμιο, καθώς επίσης να κτυπήσουν επιτυχώς και να καταστρέψουν γερμανικά αεροπλάνα. Στο πέλαγος έβλεπε κανείς τις εκρήξεις των βομβών, τα πτώματα και τα συντρίμμια των πλοίων. Ο Χρ. Λυτός υπήρξε θαρραλέος, δυνατός και ικανότατος κομάντο. Τα χρόνια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου ξεχώρισε σε όλες τις αποστολές που του είχαν ανατεθεί. Ως γνήσιος και ανιδιοτελής πατριώτης, λειτουργούσε εκτός των άλλων και ως ψυχολογική επιχείρηση τεράστιας σημασίας στην Κάρπαθο. Από τη μία τόνωνε το ηθικό των κατοίκων του νησιού (αφού αρκετοί γνώριζαν για την παρουσία του σε αυτό), και από την άλλη αποτελούσε το δέος και τον τρόμο των κατακτητών και των ντόπιων συνεργατών τους. Παράτολμος, ριψοκίνδυνος και κυρίως εκπαιδευμένος σε στρατιωτικές αποστολές, αποτελούσε την αιχμή του δόρατος της κατασκοπείας στην Κάρπαθο.

Όσοι συναναστράφηκαν τον Χρ. Λυτό κατά την εξάμηνη αυτή παραμονή του στην Κάρπαθο, ανέφεραν πως ήταν πιστός χριστιανός, άριστος οικογενειάρχης, αυστηρός στην όψη αλλά αγαθός στην καρδιά, δυνατός χαρακτήρας, εχέμυθος, πολύ τολμηρός, αποφασιστικός, πεισματάρης, αλλά και πολλές φορές οργίλος και απότομος, ευέξαπτος και πολύ οξύθυμος. Ήταν μη υπάκουος στις συμβουλές των άλλων, ακόμη και του στενού του συνεργάτη Ιωάννη Κρασόπουλου. Έκανε εκείνο το οποίο ο ίδιος ήθελε. Δεν άκουγε κανέναν, ούτε τι του έλεγαν, ούτε τι τον συμβούλευαν. Στο εθνικό του φρόνημα ήταν άκαμπτος, ασυναγώνιστος και λυσσαλέος κατά του εχθρού.

Η επιστροφή στην Κάρπαθο και το άδικο τέλος του

Μετά τη λήξη του πολέμου, ο Λυτός απολύεται από τις τάξεις του Στρατού και έρχεται στην Κάρπαθο το 1945, θριαμβευτής και νικητής. Αφού διέφυγε τόσους κινδύνους επί τέσσερα και πλέον έτη, πολεμώντας τους Γερμανούς και τους Ιταλούς, ήταν πεπρωμένο να βρει τραγικό θάνατο στην ιδιαίτερη πατρίδα του την Κάρπαθο, στην προσπάθειά του – μαζί με τον παντρεμένο στα Πηγάδια συγχωριανό του Γιώργη Μιχ. Χαλκιά (ή «Μπάρκα») – να αποσυνδέσει νάρκη στη θέση «Αγία Κάρα» της περιοχής «Βρόντη», στις 28 Νοεμβρίου 1945. Σκοτώθηκαν ακαριαία και οι δύο. Η έκρηξη ακούστηκε σε όλη την περιοχή των Πηγαδίων. Η κηδεία του Χρ. Λυτού πραγματοποιήθηκε την επομένη στην εκκλησία «Άγιοι Ανάργυροι» Βωλάδας. Παρευρέθηκε κόσμος από όλη την Κάρπαθο. Εκφωνήθηκαν επικήδειοι λόγοι, ενώ ο καρπαθιακός λαός βυθίστηκε στη θλίψη για τον πρόωρο θάνατο του ανθρώπου που ακόμη και σήμερα θεωρείται ο κορυφαίος ήρωας της Καρπάθου.

Η Ελλάδα και η Μεγάλη Βρετανία τίμησαν τον Χριστόφορο Λυτό και τους συνεργάτες του, εκφράζοντας απέραντη ευγνωμοσύνη για τις πολύτιμες υπηρεσίες που πρόσφεραν για την αποτίναξη του ναζιστικού ζυγού και την ελευθερία των λαών. Ο Χριστόφορος Λυτός τιμήθηκε από την ελληνική κυβέρνηση μετά θάνατον με το «Παράσημο (Μετάλλιο) Εξαιρέτων Πράξεων» (απονεμήθηκε στη σύζυγό του Μαρία). Ήταν το μοναδικό που απονεμήθηκε στην Κάρπαθο. Ελληνικά περιοδικά και εφημερίδες έγραψαν λεπτομερώς τα της δράσεως του Χρ. Λυτού και των συνεργατών του. Το υπουργείο Εθνικής Άμυνας της Μεγάλης Βρετανίας προχωρούσε σε οικονομική ενίσχυση της οικογένειας του Χρ. Λυτού, τόσο πριν, όσο και μετά το θάνατό του, για αρκετά χρόνια. Τον Σεπτέμβριο του 1944, η βρετανική κυβέρνηση τον παρασημοφόρησε με το «Παράσημο Ανδρείας». Επίσης, ο Αρχιστράτηγος Μεσογείου και Ανώτατος Διοικητής του Στρατηγείου, Στρατάρχης Harold Alexander, του απένειμε το «Πιστοποιητικό Πατριώτου».

Ο Βρετανός λοχαγός Lesly Stephens, ο οποίος τον είχε γνωρίσει και είχε εκτιμήσει τις αρετές του, γράφει στα απομνημονεύματά του: «Ο άνθρωπος αυτός δε γνώρισε ποτέ τι θα πει φόβος και τι θα πει τρόμος». Και καταλήγει: «Θαύμαζα τον Χρ. Λυτό». Πριν από αρκετές δεκαετίες, στήθηκε Ηρώο στην πλατεία Ελευθερίας του Δήμου Καρπάθου (στα Διοικητήρια). Σε αυτό, φαίνεται και το ονοματεπώνυμο του Χριστόφορου Λυτού: 18ο ανάμεσα σε 24 συνολικά ονοματεπώνυμα Καρπάθιων ηρώων.

Οι προτομές και τα μνημεία του Χριστόφορου στην Κάρπαθο

Προτομή του Χ. Λυτού στη Βωλάδα

Στις 5 Σεπτεμβρίου 1982, πραγματοποιήθηκαν τα αποκαλυπτήρια προτομής του στο χωριό του τη Βωλάδα.

Η αντιπρόσωπος του Συλλόγου Βωλαδιωτών Αμερικής «Άγιοι Ανάργυροι» κ. Ρήνα (Ειρήνη) Ηλ. Λυτού, απήγγειλε το παρακάτω στιχούργημα:

 

c.liitos3

Ο Σύλλογος Βωλαδιωτών, από τα ξένα μέρη
φόρο τιμής στη μνήμη σου, από μακριά προσφέρει.
Πώς μας θωρείς ακίνητος, βουβός και παγωμένος,
δεν γνώρισες τη γειτονιά, που είσαι γεννημένος;
Ήρθες Χριστόφορε Λυτέ, μέσα στη γειτονιά σου,
στη θέση που σου διάλεξαν, τα πέντε τα παιδιά σου.
Εσύ ποτέ δεν γράφτηκες, στη νεκρική σελίδα,
μα ζεις με τα ονόματα, που σώσαν την πατρίδα.
Περήφανη αισθάνεται, για σένα η Βωλάδα,
γιατί εστάθης χρήσιμος, σε όλη την Ελλάδα.
Εις το μεγάλο κάλεσμα, που ’κανε η πατρίδα
έτρεξες, κατατάχτηκες, στη πρώτη τη σελίδα.
Κίνδυνο δε λογάριασες, τα νιάτα τα δικά σου,
κι άφησες απροστάτευτα τα πέντε τα παιδιά σου.
Πέρασε αρκετός καιρός, σχεδόν σαράντα χρόνια
κι αναγνωρίζει ο Σύλλογος τη δράση τη δικιά σου.
Τη προτομή σου έστησε, κι εδώ θα στέκει αιώνια
να παραδειγματίζουνε, τα κατορθώματά σου.
Εσύ Χριστόφορε Λυτέ, δοξάζεις τη Βωλάδα
την Κάρπαθο ολόκληρη τιμά το όνομά σου.
Υπηρεσίες πρόσφερες χρήσιμες στην Ελλάδα
κι ατίμητη κληρονομιά, άφησες στα παιδιά σου.
Τώρα στολίζεις το χωριό, μ’ αυτή τη προτομή σου
μα πιο πολύ περήφανη, είναι η γειτονιά σου.
Μοναχοπαίδι ακριβό της μάνας της δικιάς σου,
στον τόπο που γεννήθηκες, ήρθες και ξεκουράσου.

Στις 19 Αυγούστου 1995, πενήντα περίπου χρόνια από το θάνατό του, ο Σύλλογος Βωλαδιωτών Αθηνών «Η Παναγία η Πλαγιά», τιμώντας τη μνήμη του, τέλεσε επιμνημόσυνη δέηση στην εκκλησία της Βωλάδας «Παναγία η Πλαγιά», χοροστατούντος του μητροπολίτη Καρπάθου-Κάσου κ. Αμβροσίου. Ακολούθησαν αμέσως μετά μία ακόμη επιμνημόσυνη δέηση και κατάθεση στεφάνων στην προτομή του. Το απόγευμα της ίδιας ημέρας, έγινε πολιτιστική εκδήλωση στο μέγαρο της Βωλάδας, όπου παρευρέθηκαν επίσημοι και πλήθος κόσμου. Εκεί, για τη ζωή και τα κατορθώματα του ήρωα Χριστόφορου Λυτού μίλησαν οι (†) Εμμανουήλ Χρ. Σακελλαρίδης (γιατρός) και Βάσος Ηλ. Μηναΐδης (επιχειρηματίας). Στη συνέχεια απονεμήθηκαν βραβεία στα παιδιά του Χριστόφορου Λυτού, καθώς επίσης στον (†) Ιωάννη Ηλ. Λυτό και το γιατρό (†) Φραγκίσκο Μηνά Οικονομίδη που τότε (στις 19/8/1995) βρισκόντουσαν εν ζωή. Ακολούθησαν μαντινάδες για το τιμώμενο πρόσωπο, με τη συνοδεία καρπαθιακής μουσικής. Οι εξής μαντινάδες:

Οι Βωλαδιώτες τον τιμούν (α)πόψε τον Χριστοφόρο
που απ’ όλους πρώτος έσπειρε της λευτεριάς τον σπόρο.
Καρδιά ‘πο σίδερο ήθελε να το αποφασίσει
γυναίκα και μωρά παιδιά μονάχα να τ’ αφήσει.
Μ’ είχε καρδιά ‘πο σίδερο και θέληση απ’ ατσάλι
και πήρε την απόφαση που δεν την παίρναν άλλοι.
Έφυγες που τη Κάρπαθο κι άφησες τη Βωλάδα
και βρέθηκες, Χριστόφορε, γρήγορα στην Ελλάδα.
Καπεταναίοι Κρητικοί ακόμα σε θυμούνται
τις παλληκαροσύνες σου ακόμα διηγούνται.
Από την Κρήτη έφυγες στην Αίγυπτο και πήγες
κι εκεί οι ανδραγαθίες σου δεν ήτανε και λίγες.
Τ’ ακούσαν εις το Σύνταγμα κι οι υπεύθυνοι ετρέξαν
κι απ’ τον Ελληνικό Στρατό εσένα εδιαλέξαν.
Έφυγες που την Αίγυπτο εσύ και η συντροφιά σου
και πήγατε στην Κάρπαθο εις τα γνωστά βουνά σου.
Μαζί με την ομάδα σου επιάσατε τη στράτα
για να κρυφτείτε στη σπηλιά πούξερες στην Αχάτα.
Μ’ εμάθατο οι Γερμανοί κι ο τόπος δε σε χώρει
γι’ αυτό και πήγες στη σπηλιά πάνω στο Μεσοχώρι.
Σ’ όποια σπηλιά κι αν έμεινες σαν εκκλησιά να γίνει
κι η Μνήμη σου Αιώνια, Χριστόφορε, να μείνει.
Αυτά τα λίγα δίστιχα γράφτησαν να σε μάθου
ω Χριστοφόρε του Λυτού, ήρωα της Καρπάθου.
Καρπάθιοι απ’ την Αμερική και φίλοι απ’ την Ελλάδα
ήρθαν να σε τιμήσουσι, περήφανη Βωλάδα.
Πολλά θερμά ευχαριστώ από τον Σύλλογό μας
σ’ όλους όσους τιμήσατε απόψε το χωριό μας.

Μνημείο Χρ. Λυτού στη περιοχή του Βρόντη Απερίου Καρπάθου.

Μετέπειτα, η πρώην Κοινότητα Απερίου μαζί με την Ένωση Ξενοδόχων Καρπάθου, τοποθέτησαν μαρμάρινη αναμνηστική πλάκα στη θέση «Αγία Κάρα» της περιοχής «Βρόντη», όπου βρήκε τραγικό θάνατο. Η πλάκα τοποθετήθηκε κατά την κοινοτική περίοδο (1995-98), επί προεδρίας Ιωάννη Θ. Νισύριου. Διαβάζει ο επισκέπτης:

ΕΠΙΤΑΦΙΟΝ ΗΡΩΟΣ
ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ ΛΥΤΟΥ
……………………………….
ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΝ ΛΥΤΟΝ
ΑΝΔΡΑ ΑΡΙΣΤΟΝ
ΗΡΩΑ ΘΡΑΣΥΚΑΡΔΙΟΝ
ΘΑΝΟΝΤΑ ΑΡΕΤΗΣ
ΜΑΡΝΑΜΕΝΟΝ
ΕΛΕΥΘΕΡΙΗΣ ΠΑΤΡΑΣ
ΕΙΝΕΚ’ ΑΠΟΦΘΙΜΕΝΟΝ
ΔΑΚΡΥΟΕΝ ΦΙΛΑ
ΝΗΣΩ ΠΕΝΘΟΣ ΘΕΝΤΑ

(Επιτάφιο του ήρωα Χριστόφορου Λυτού. Για τον Χριστόφορο Λυτό, άριστον άνδρα, ήρωα εύτολμον, που πέθανε μαχόμενος με αρετή, για να ελευθερώσει την πατρίδα χάθηκε, με πολλά δάκρυα, σκόρπισε το πένθος στο νησί).

Προτομή Χ. Λυτού στη πλατεία Επαρχείου Καρπάθου

Στις 15 Δεκεμβρίου 2002, ημέρα Κυριακή και ώρα 11:00 π.μ., μετά τη Θεία Λειτουργία, ο Δήμος Καρπάθου πραγματοποίησε τα αποκαλυπτήρια προτομής του στην πλατεία Ελευθερίας του Δήμου. Τα αποκαλυπτήρια πραγματοποιήθηκαν από τον τότε Δήμαρχο Χρήστο Κατσάνη. Στις 3 Αυγούστου 2003, έγινε εκδήλωση στη Βωλάδα, που διοργανώθηκε από το Σύλλογο Βωλαδιωτών Αθηνών «Η Παναγία η Πλαγιά», στην οποία τιμήθηκαν οι ήρωες της Αντίστασης Καρπάθου κατά την περίοδο της γερμανικής κατοχής. Πρόκειται για το κλιμάκιο αντικατασκοπείας στην Κάρπαθο, με επικεφαλής τον Χριστόφορο Λυτό και τους συνεργάτες του Χριστόφορο Σακελλαρίδη, Ιωάννη Μηνά Οικονομίδη και Ιωάννη Ηλ. Λυτό.

Την εκδήλωση τίμησαν με την παρουσία τους οι εκκλησιαστικές, πολιτικές και στρατιωτικές Αρχές του νησιού και πλήθος κόσμου. Διαβάστηκαν βιογραφικά σημειώματα των ηρώων, έγινε λεπτομερειακή αναφορά στην πλούσια δράση τους και επακολούθησαν τα αποκαλυπτήρια πλάκας με τις προσωπογραφίες τους. Παράλληλα, από τη Δημοτική Χορωδία, ακούστηκαν πατριωτικά τραγούδια και ο Εθνικός μας Ύμνος. Στις 11 Οκτωβρίου 2020, ημέρα Κυριακή και ώρα 17:30, πραγματοποιήθηκε τιμητική εκδήλωση στη Βωλάδα, που διοργανώθηκε από την Τοπική Κοινότητα Βωλάδος, τον Αθλητικό Σύλλογο «Απόλλων» Βωλάδος, τον Πολιτιστικό Σύλλογο Βωλάδος «Τα Άπελλα», τον Σύλλογο Βωλαδιωτών Αθηνών «Η Παναγία η Πλαγιά» και τον Σύλλογο Βωλαδιωτών Αμερικής «Άγιοι Ανάργυροι». Παρευρέθηκαν επίσημοι και πλήθος κόσμου. Τελέσθηκε επιμνημόσυνη δέηση από τον π. Λουκά Ναβρούζογλου. Στη συνέχεια, ο πρόεδρος του Συλλόγου «Απόλλων» Πέτρος Ηλ. Βαρδαούλης – ο κεντρικός ομιλητής της εκδήλωσης – διάβασε βιογραφικό του Χρ. Λυτού.

Ακολούθησαν προς τιμήν του ποίημα από τον Γιάννη Αρ. Πουζουκάκη και μαντινάδες, από τη Μαριγώ Ι. Λυτού και τη Ρήνα (Ειρήνη) Ηλ. Λυτού. Η τελευταία διάβασε τις μαντινάδες που είχε απαγγείλει στον ίδιο χώρο στις 5 Σεπτεμβρίου 1982, στα αποκαλυπτήρια της προτομής του ήρωα. Η εκδήλωση συνεχίστηκε με την κατάθεση στεφάνων στην προτομή του. Τέλος, τηρήθηκε ενός λεπτού σιγή και από τα μεγάφωνα ακούστηκε ο Εθνικός μας Ύμνος.

Τον Οκτώβριο του 2004, ο τότε πρόεδρος του συλλόγου «Ομόνοια» Απεριτών Αττικής, με επιστολή του προς τον τότε Έπαρχο και τον τότε Δήμαρχο Καρπάθου, πρότεινε την ονοματοδοσία «Χριστόφορος Λυτός» για τον διεθνή αερολιμένα της Καρπάθου, σε αναγνώριση της προσφοράς και της θυσίας του θρυλικού ήρωα από τη Βωλάδα. Στη συνέχεια, η πρόταση αυτή συζητήθηκε στο Επαρχιακό Συμβούλιο Καρπάθου-Κάσου, το οποίο ομόφωνα – με την απόφαση 23/11-11-2004 – αποφάσισε να εισηγηθεί την ονοματοδοσία «Χριστόφορος Λυτός» για τον διεθνή αερολιμένα της Καρπάθου. Η απόφαση αυτή είχε διαβιβασθεί στο Νομαρχιακό Συμβούλιο Δωδεκανήσου το οποίο, με την απόφαση 35/2005, ζητούσε από το Δημοτικό Συμβούλιο Καρπάθου να εκφράσει την άποψή του για την ονομασία του αεροδρομίου. Μετέπειτα, στις 18 Μαΐου του 2005, έλαβε χώρα η 10/2005 δημόσια τακτική συνεδρίαση του Δημοτικού Συμβουλίου Καρπάθου, στην οποία συζητήθηκε το θέμα της ονομασίας του αεροδρομίου, αλλά η πρόταση «Χριστόφορος Λυτός» δεν πέρασε.


ΠΗΓΕΣ

Α. Αρχεία
1. Ληξιαρχείο Δήμου Καρπάθου.
2. Αρχείο συγγραφέα.
3. Αρχείο Ανδρέα Λογ. Διακίδη (1959-).
4. Αρχείο Ρήνας (Ειρήνης) Ηλ. Λυτού (1940-).
Β. Στοιχεία
1. Σημειώσεις του αείμνηστου Κων/νου Μ. Λειβαδιώτη (1906-1989).
2. Σημειώσεις του αείμνηστου Ιωάννη Ι. Χήρα (Ιωαννίδη) (1935-2001).
Γ. Μαρτυρίες Μιχάλης Εμμ. Αλαχούζος (1927-2015), Εμμανουήλ Γ. Διακίδης (1916-2014), Μανώλης Γ. Κασσώτης (1936-), Μιχάλης Κ. Λαχανάς (1921-2012), Ρήνα (Ειρήνη) Ηλ. Λυτού, Γιάννης Μηνά Οικονομίδης (1918-2010), Μανώλης Γ. Παπαδάκης (1941-2018), Εμμανουήλ Χρ. Σακελλαρίδης (1928-2017), Μιχάλης Κ. Σκουλιός, Κων/νος Ι. Φουντής (1929-), Γεώργιος Μ. Χαλκιάς (1947-) και Γεώργιος Λογ. Χιωτάκης (1922-2014).
Δ. Εφημερίδες
ΚΑΡΠΑΘΙΑΚΗ ΗΧΩ, (α) αριθ. φύλλου 138, «Γεώργιος Β. Χαλκιάς – Συνταξιούχος
Δημοδιδάσκαλος», Ιανουάριος 1978, σ. 3, (β) αριθ. φύλλου 341, «Ο Σύλλογος
Βωλαδιωτών Αθηνών «Η Παναγία η Πλαγιά» τιμά τον ήρωα Χριστόφορο Λυτό
στην Κάρπαθο», Αύγουστος-Σεπτέμβριος 1995, σ. 1 και 3 (δημοσίευμα του
Συλλόγου Βωλαδιωτών Αθηνών «Η Παναγία η Πλαγιά»).
ΚΑΡΠΑΘΙΑΚΗ ΓΡΑΜΜΗ, αριθ. φύλλου 6, «Μνήμη από την άφιξη του Γιάννη
Κρασόπουλου στην Κάρπαθο, μαζί με τον συναγωνιστή του, αείμνηστο
Βωλαδιώτη ήρωα Χριστόφορο Λυτό», Απρίλιος 2001, σ. 6.
ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΟΣ, «Ο Σύλλογος Απεριτών Αττικής επιμένει για την ονομασία του
αεροδρομίου σε ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΣ ΛΥΤΟΣ», Δευτέρα 7 Μαρτίου 2005, σ. 29
(δημοσίευμα του Συλλόγου «Ομόνοια» Απεριτών Αττικής).
ΚΑΡΠΑΘΙΑΚΗ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ, φύλλο 13ο και 14ο, Μάιος-Ιούνιος 2005, σ. 7.
Ε. Περιοδικά
ΘΗΣΑΥΡΟΣ, σειρά άρθρων που αργότερα δημοσιεύθηκαν σε βιβλίο με τον τίτλο
«Έλληνες και ξένοι κατάσκοποι στην Ελλάδα».
KARPATHOS της Federation of Karpathian Societies of America, Inc., Vol. VII No
16, «Μηνάς Χαλκιάς», New York, N.Y., November 1985, σ. 36.
KARPATHOS της Federation of Karpathian Societies of America, Inc. and Pan-
Karpathian Foundation, Vol. XV No. 1, «Πενήντα χρόνια μετά το θάνατο του
ήρωα της Καρπάθου», New Jersey, February 1996, σ. 10 (δημοσίευμα του
Συλλόγου Βωλαδιωτών Αθηνών «Η Παναγία η Πλαγιά»).
ΚΑΡΠΑΘΙΑΚΗ ΗΧΩ, τριμηνιαία έκδοση του Συλλόγου των Απανταχού
Καρπαθίων, (α) τεύχος 420, «Τιμή και Δόξα στους Αγωνιστές της Καρπάθου»,
Ιανουάριος-Μάρτιος 2004, σ. 40, (β) τεύχος 422, «60 Χρόνια από την
απελευθέρωση της Καρπάθου: Το τέρμα ενός μακρινού δρόμου», Ιούλιος-
Σεπτέμβριος 2004, σ. 14, (γ) τεύχος 424, «Το Αεροδρόμιο Καρπάθου αναζητεί
όνομα», Ιανουάριος-Μάρτιος 2005, σ. 2, 3 και 45, (δ) τεύχος 425, «Αερολιμήν
Καρπάθου», Απρίλιος-Ιούνιος 2005, σ. 10-11, (ε) αρ. τεύχους 436, «Τα μεγάλα
γεγονότα που συντάραξαν την Κάρπαθο στον 20ο αιώνα», Ιανουάριος-
Φεβρουάριος-Μάρτιος 2008, σ. 33.
ΣΤ. Ιστοσελίδες
1. http://www.karpathiaki.gr, 17 Οκτωβρίου 2018 (Κασσώτης Μανώλης, «Καλοκαιρινές εντυπώσεις από την Κάρπαθο – Michele Memola»).
2. http://www.karpathiaki.gr, 29 Σεπτεμβρίου 2019 (Κασσώτης Μανώλης, «Καλοκαιρινές εντυπώσεις από την Κάρπαθο – Το «Τενεντάκι» επέστρεψε στο Μεσοχώρι!»).
3. http://www.karpathiaki.gr, 4 Απριλίου 2020 (Κασσώτης Μανώλης, «Έφυγε ο Παπά-Γιάννης Ανδρεάδης αλλά η μνήμη του μένει μαζί μας»).
4. http://www.karpathianrevolution.gr, 28 Νοεμβρίου 2019 (Δημελλάς Μανώλης, «Ο Χριστόφορος της Καρπάθου»).
5. http://www.karpathiakanea.gr, 12 Οκτωβρίου 2020 (Βαρδαούλης Πέτρος, «Η Βωλάδα τίμησε τον ήρωα Χριστόφορο Λυτό»).
6. http://www.karpathiakanea.gr, 15 Οκτωβρίου 2020 («Εκδήλωση τιμής και μνήμης στον ήρωα Χριστόφορο Λυτό, ομιλία του Πέτρου Ηλία Βαρδαούλη»).
7. http://www.karpathiakanea.gr, 22 Οκτωβρίου 2020 (Χήρας Γιάννης Ι., «Νίκος παπά-Μηνά Οικονομίδης (1889-1967) από τις Πυλές Καρπάθου»).
8. http://www.rodiaki.gr, 3 Νοεμβρίου 2015 (Χήρας Γιάννης Ι., «Ο ήρωας Χριστόφορος Λυτός (1909-1945)»).
9. efimeridaomonia.wordpress.com, 14 Ιανουαρίου 2020 (Χήρας Γιάννης Ι.,
«Διακίδης Λογοθέτης του Ανδρέα (1917-1995»).

Ζ. Βιβλιογραφία

  1. ΒΑΣΙΛΑΚΗΣ Βάσος Ν., Το Μεσοχώρι της Καρπάθου, τόμος πρώτος, Αθήνα 1973, σ. 39-42.
  2. ΒΑΣΙΛΑΚΗΣ Βάσος Ν., Καρπαθιακόν-Κασιακόν Βιογραφικόν Λεξικόν, Αθήναι 1974, σ. 73.
  3. ΒΑΣΙΛΑΡΑΣ Ηλίας Εμμ., «Φωτογραφικός περίπατος στα άδυτα της κατασκοπείας», Τετράπολις, τεύχος 21, Δεκέμβριος 2009, σ. 33-40.
  4. ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ Μηνάς, «Ο Πατρούνο έπρεπε να πεθάνει;», Καρπαθιακή Ηχώ, αριθ. φύλλου 232, Νοέμβριος 1985, σ. 3.
  5. ΖΑΒΟΛΑΣ Κωνσταντίνος Β., «Χριστόφορος Λυτός (1909-1945)». ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ Γιάννης Β., Έλληνες και ξένοι κατάσκοποι στην Ελλάδα, εκδόσεις Σπ. Δαρέμα, Αθήναι [1982].
  6. ΚΑΒΑΛΛΙΕΡΑΚΗΣ Στέφονος, «Τζον Πέντελμπερι – Ο άγνωστος ‟Λόρενς της Κρήτης”», Τα Νέα Σαββατοκύριακο, 29-30 Σεπτεμβρίου 2018.
  7. ΚΑΣΣΩΤΗΣ Μανώλης Γ., Η Κάρπαθος στο Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, Αθήνα 2007.
  8. ΚΑΣΣΩΤΗΣ Μανώλης-ΚΟΥΤΕΛΑΚΗΣ Χάρης, Τα ντοκουμέντα μιλούν για την Κάρπαθο στα χρόνια του πολέμου, Αθήνα 2017.
  9. ΚΑΣΣΩΤΗΣ Μανώλης, Αναπολώντας τα παλιά Πηγάδια με τα μάτια ενός παιδιού, Αθήνα 2018, σ. 57-58 και 138.
  10. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ π. Γεώργιος Ι., Αρκάσα, η Αγία Λαύρα της Καρπάθου, Ρόδος 2012, σ. 20.
  11. ΛΥΡΙΣΤΗΣ Γεώργιος Ν., «Ο Γεώργιος Λυριστής απαντά στην επιστολή του Ν. Λυτού», Καρπαθιακή Ηχώ, αριθ. φύλλου 364, Δεκέμβριος 1997, σ. 3.
  12. ΛΥΤΟΣ Νικόλαος Χριστοφόρου, «Οι πραγματικοί ήρωες της Καρπάθου μέσα από τα γεγονότα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου», στο περιοδικό Karpathos της Federation of Karpathian Societies of America, Inc. and Pan-Karpathian Foundation, Vol. XV No 4, New Jersey, November/December 1996, σ. 37-38.
  13. ΜΑΚΡΗΣ Ανδρέας Ηλία, Τα Πηγάδια των αναμνήσεων! Και πώς να τα ξεχάσεις…, Κάρπαθος 2010, σ. 40.
  14. ΜΑΚΡΗΣ Ανδρέας Ηλία, Ποτιδαιέων! Εύθυμα, σοβαρά & κωμικοτραγικά, Κάρπαθος 2014, σ. 263, 265, 266 και 271.
  15. ΜΑΚΡΗΣ Ανδρέας Ηλία, Ενθυμήματα – Πηγαδιώτικα & Ξενοχωριανά, Κάρπαθος 2018, σ. 176-177.
  16. ΜΑΚΡΗΣ Μανόλης, Στα χρόνια του πολέμου, Ρόδος 2011, σ. 351, 353, 440 και 441.
  17. ΜΑΝΤΙΝΑΟΣ Βασίλειος Μ., «Χριστόφορος Λυτός 1945-1995», Καρπαθιακή, αριθ. φύλλου 534-535, Αύγουστος-Σεπτέμβριος 1995, σ. 5.
  18. ΜΑΝΤΙΝΑΟΣ Βασίλειος Μ., «Μνήμη Ιωάννη Κρασόπουλου (1919-2000)», Καρπαθιακή, αριθ. φύλλου 592-593-594, Αύγουστος-Σεπτέμβριος-Οκτώβριος 2000, σ. 12.
  19. ΜΕΛΑΣ Κων/ντίνος Α., «Καρπαθιακή προσωπογραφία (Β)», Καρπαθιακαί Μελέται, τόμος τέταρτος, Αθήναι 1987, σ. 271.
  20. ΜΗΝΑΪΔΗΣ Βάσος, «Ο Πατρούνο και οι κατάσκοποι», Καρπαθιακή Ηχώ, αριθ. φύλλου 235, Φεβρουάριος 1986, σ. 3-4.
  21. ΜΗΝΑΪΔΗΣ Βάσος, «Κατάσκοπος και ιατρός: ο ιππότης των ορέων. Ιωάννης Μηνά Οικονομίδης (Γιανναγάς)», Καρπαθιακή Ηχώ, τεύχος 448, Ιανουάριος- Φεβρουάριος-Μάρτιος 2011, σ. 34-35.
  22. ΜΗΝΑΪΔΗΣ Μ., «Ο αείμνηστος Χριστόφορος Λυτός…», στο λεύκωμα Karpathian Heritage της Federation of Karpathian Societies of America, Inc., New York 1978, σ. 158-159.
  23. ΜΗΝΑΪΔΗΣ Μηνάς, «Τα αποκαλυπτήρια της προτομής του αειμνήστου Χριστόφορου Λυτού», Καρπαθιακή, αριθ. φύλλου 355, Σεπτέμβριος 1982, σ. 5.
  24. ΜΗΝΑΣ Κωνσταντίνος, Τοπωνυμικό της Καρπάθου, Πνευματικό Κέντρο Δήμου Καρπάθου, εκδόσεις «Εξάντας», Αθήνα 2000, σ. 95, 128, 168, 178, 231, 271, 303, 329, 338 και 347.
  25. ΜΙΧΑΗΛΙΔΗΣ-ΝΟΥΑΡΟΣ Μιχαήλ Γ., Χρονικόν της νήσου Καρπάθου, Β΄ έκδοση, Μορφωτικός Εξωραϊστικός Σύλλογος «Εργασία-Χαρά», Όθος Καρπάθου 2002.
  26. ΟΘΕΙΤΗΣ Ιωάννης Γ., Η Επανάστασις Καρπάθου 1944, Β΄ έκδοση, Σύλλογος των Απανταχού Μενετιατών Καρπάθου, Πειραιάς [1988], σ. 24-30.
  27. ΟΡΦΑΝΙΔΗΣ Νικόλαος, «Σύντομος έκθεσις της εν Καρπάθω κατοχής», στο λεύκωμα «Ομόνοιας» Απεριτών Αμερικής, Νέα Υόρκη 1945, σ. 28.
  28. ΟΡΦΑΝΟΣ Μανόλης Γ., Αναμνήσεις από τον πόλεμο (1943-1944), Ρόδος 2013. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ (ΜΑΣΤΡΟΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ) Γεώργιος Ε., «Η κατασκοπεία στην Κάρπαθο» στο λεύκωμα Karpathian Heritage της Federation of Karpathian Societies of America, Inc., New York 1978, σ. 133-142.
  29. ΠΑΡΑΓΥΙΟΣ Ιωάννης, «Νικόλαος Γ. Λύκος (Χατζηλύκος)», Καρπαθιακή Ηχώ, τεύχος 426, Ιούλιος-Σεπτέμβριος 2005, σ. 42.
  30. ΡΕΪΣΗΣ Γιάννης Ευσταθίου, «Ευστάθιος Ιωάννου Ρεΐσης (1915-2005)», Καρπαθιακή, αριθ. φύλλου 657, Ιανουάριος 2006, σ. 2.
  31. ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΔΗΣ Εμμανουήλ, «Αποκαλυπτήρια της προτομής του Χριστόφορου Λυτού», Καρπαθιακή, αριθ. φύλλου 622, Φεβρουάριος 2003, σ. 4.
  32. ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΔΗΣ Χ., «Χριστόφορος Β. Λυτός», Δελτίον Λυκείου Ελληνίδων Καρπάθου «Η Αθηνά», αριθ. 3, Απρίλιος-Ιούνιος 1955, σ. 9-10.
  33. ΣΚΕΥΟΦΥΛΑΚΑ Β., «Ένα μνημείο φαινομενικά ξεχασμένο», Ομόνοια, αρ. φύλλου 53, Ιούλιος-Αύγουστος-Σεπτέμβριος 2017, σ. 2.
  34. ΧΑΛΚΙΑΣ Βασίλειος, «Η πατριωτική δράση του πατρός μου Γεωρ. Β. Χαλκιά», στο λεύκωμα Σποϊτών Καρπάθου Αμερικής, 1975, σ. 22.
  35. ΧΑΛΚΙΑΣ π. Κωνσταντίνος Ι., «Αναμνήσεις μου από τον πόλεμον», Καρπαθιακά, τόμος Ε’, Ρόδος 2019, σ. 321-411.
  36. ΧΑΡΟΚΟΠΟΣ Θεοχάρης Εμμ., Η κατασκοπεία στη Κάρπαθο, Κάρπαθος 2014. ΧΗΡΑΣ Γιάννης Ι., «Ο οδοντίατρος Κωνσταντίνος Μ. Λειβαδιώτης (1906-1989)», Ίστια, τεύχος 7, Νοέμβριος 2009, σ. 36-39.
  37. ΧΗΡΑΣ Γιάννης Ι., «Ο ήρωας Χριστόφορος Λυτός (1909-1945)», Η Ροδιακή, αρ. φύλλου 21.133, Τρίτη 3 Νοεμβρίου 2015, σ. 17.
  38. ΧΗΡΑΣ (ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ) Ιωάννης Ι., Η ομηρία δώδεκα Καρπαθίων κατά τη γερμανική κατοχή, εκδόσεις «Κάμειρος», Αθήνα 2020, σ. 64, 75, 76, 111 και 112.
  39. ΧΙΩΤΗΣ Μιχαλάκης Π., «Ο Γιώργης της Μαμμής», Καρπαθιακή Ηχώ, αριθ. φύλλου 160-161, Νοέμβριος-Δεκέμβριος 1979, σ. 9.
  40. ΧΙΩΤΗΣ Μιχαήλ Π., Οι απανταχού της γης σύλλογοι Απεριτών Καρπάθου «Ομόνοια» και το κοινωφελές έργο τους, τόμος Α΄, Αθήνα 2007, σ. 411.
  41. ΧΙΩΤΗΣ Μιχαήλ Π., Οι απανταχού της γης σύλλογοι Απεριτών Καρπάθου «Ομόνοια» και το κοινωφελές έργο τους, τόμος Β΄, Αθήνα 2007, σ. 1.141-1.145 και 1.227-1.231.
  42. ΧΙΩΤΗΣ Μιχαήλ Π., Η τοπική αυτοδιοίκηση κατά τις περιόδους Τουρκοκρατίας και Ιταλοκρατίας στην παλαιά πρωτεύουσα της Καρπάθου «Απέριον» 1796-1943, Αθήνα 2013, σ. 532, 534, 535, 536, 537 και 538.
  43. ΧΙΩΤΗΣ Μιχαήλ Π., Ιστορικά Σύμμεικτα Απερίου Βωλάδος-Πηγαδίων Καρπάθου, τόμος Β’, Αθήνα 2017, σ. 360, 361, 365 και 366.
  44. ΧΩΡΑΤΑΤΖΗΣ Ηλ., «Λυτός και Πατρούνο», Καρπαθιακή Ηχώ, αριθ. φύλλου 237, Απρίλιος 1986, σ. 3.

Πρόσθετες πηγές και αναφορές για την επιμέλεια του άρθρου

  1. Φωτογραφίες από τη σελίδα του Γ. Καραγεωργιάδη στο facebook
  2. Φωτογραφία της προτομής του Χρ. Λυτού στα Πηγάδια από το σχετικό Video του Γιάννη Χατζηβασίλη στο facebook 
  3. Φωτογραφίες προτομών και μνημείου από τη σελίδα της Μαρίας Ν. Λυτού στο facebook.
  4. Διαβάστε και το σχετικό άρθρο του Μανώλη Δημελά στην Πεμπτουσία

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s