1929: Το Φερμάνι της Καθαροδευτέρας

Δημοσιεύσαμε πρόσφατα ένα ενδιαφέρον άρθρο του Ανδρέα Μακρή για τα Μασκαρέματα της Καθαροδευτέρας στο Απέρι το 1929. Αυτό παρακίνησε την αναγνώστριά μας κα. Ρηγοπούλα Βασιλαράκη-Ταβερνάρη να μοιραστεί μαζί μας ένα κειμήλιο του αείμνηστου παππού της, του Ηλία Σταματιάδη (Παπαηλία), που παρουσιάζουμε εδώ.

Ο αείμνηστος Λάμπρος Ι. Σταματιάδης, αδελφός του Παπαηλία, επισκέφτηκε το Απέρι το 1929 μετά από μερικά χρόνια μετανάστευσης στην Αμερική. Τυχαίνει να βρίσκεται  εκεί στον εορτασμό της καθαροδευτέρας, που εκείνη την εποχή εορταζόταν με μεγαλοπρέπεια και συμμετοχή όλων των Απεριτών [1].

Ο Λάμπρος, όπως έγεινε φανερό και στη μετέπειτα ζωή του στην Αμερική, παρέμεινε βαθιά πατριώτης, καρπάθιος και απερίτης.

Η δράση και η στάση του αναγνωρίσθηκε με τη βράβευσή του από την «Ομόνοια» Αμερικής (βλ. και φωτογραφία δεξιά).

Στενοχωρημένος με τα νέα ήθη και συμπεριφορές που αντίκρυσε στο χωριό του,  χρησιμοποίησε το έθιμο της καθαρο-δευτέρας για να κάνει και τη δική του «παρουσία», να  εκφράσει δηλαδή δημόσια και ποιητικά εντυπώσεις και γνώμες του για την κοινότητά του.

Μπροστά σε πλήθος συγχωριανών του, ο τότε νεαρός Λάμπρος απαγγέλλει το Φερμάνι της Καθαροδευτέρας, διατυπωμένο σε 50 περίπου μαντινάδες. Μέσα σε αυτές έχει το θάρρος να εξυμνήσει,  να σχολιάσει, και να καυτηριάσει. Καυτηριάζει ιδιαίτερα το γυναικείο πληθυσμό, εντοπίζοντας το πόσο οι μητέρες επηρεάζουν το χαρακτήρα των παιδιών τους, σε μια κοινότητα που οι πατέρες απουσιάζουν για πολύ μεγάλο χρόνο στη ξενιτιά.

Ξεκινά με σεμνότητα:

Δεν θέλω να σας καυχηθώ πώς, ξέρω και συντάσσω,
για την πικράν αλήθειαν, θέλω να σας φωνάξω.

Ξεχωρίζουν οι κρίσεις του για το κληρονομικό δίκαιο:

Ας μοιρασθούσι τα προικιά, εις τα παιδιά εξ ίσου,
γιά νάχου γήν να εργασθούν, σ’ το τόπο μας να ζήσου.

Αλλά και για την έπαρση και  την εγκατάλειψη της αγροτικής οικονομίας της γενέθλιας γής:

Κάτω η πολυτέλεια, κ’ η ψωροπερηφάνια,
και πάρτε νέοι τ’ άλατρα, κορίτσια τα δραπάνια.

Θρηνεί δε και την απουσία των σπουδαίων ανθρώπων που θα μπορούσαν να αντισταθούν:

Απέρι υπερύφανο, που μοιάζεις σαν Ευρώπη,
που πήγαν οι μεγάλοι σου, και οι σοβαροί άνθρωποι,

 

Το φερμάνι εκτυπώθηκε  (μάλλον από τον ίδιο) σε ένα μικρό φυλλάδιο, που με τη σφραγίδα «Καφενείον η Ελευθερία – Ηλία Σταματιάδη – Κυρκαλού» διασώθηκε στο αρχείο του Παπαηλία [2]. Διασώθηκαν έτσι και οι σκέψεις του για το Απέρι του 1929!

Το «Φερμάνι» παρατίθεται στην αυθεντική του γλώσα και ορθογραφία και στοίχιση.

Απολαύστε το!

Μανόλης Μ. Τσαγκάρης,
Αρχισυντάκτης, Μηχανικός Πληροφορικής

Ευχαριστούμε τη Σταματίνα Β. Ταβερνάρη για τη συνδρομή της στη συγγραφή αυτού του άρθρου.



Εισαγωγή

Μετά τη συγγραφή του άθρου, εντοπίσαμε στο διαδίκτυο τη βιογραφία του Λ.Ι.Σ., ο οποίος περιγράφει με δικά του λόγια την καθαρο-δευτέρα του 1929:

Την Καθαροδευτέρα του 1929 βρέθηκα στο χωριό µου Απέρι της όµορφης Καρπάθου των Δωδεκανήσων. Λίγες µέρες πριν, θυµήθηκα µε πόση µεγάλη χαρά γιορτάζαµε τις Απόκριες και ιδιαίτερα την Καθαροδευτέρα στα παιδικά µου χρόνια. Θυµήθηκα τους πολλούς και διάφορους αποκριάτικους µεταµφιεσµένους.

Σκέφθηκα λοιπόν ότι δεν έπρεπε ν’ αφήσουµε να περνούν οι γιορτές αυτές απλώς µόνο µε τα στερεότυπα αποκριάτικα καλαµπούρια, αλλά ότι έπρεπε να τους δίνουµε µια κοινωνική και οικονοµική σηµασία. Άρχισα σχεδόν αµέσως να µαζεύω όλα τα αναγκαία για να βάλω σε εφαρµογή την καινοτοµία µου.

Γέµισα έναν καλάθι µε κλούβια αβγά, µάζεψα από εδώ κι εκεί καµιά δεκαριά κουτσοβρόκαλα, µερικές παλιοψωµαθούκες, λίγα παλιοκάλαθα και τουπιά, και γέµισα ένα κούφουνα καλοθρεµµένες ακνίες. Το πρωί της Καθαροδευτέρας τα φόρτωσα όλα στο µαύρο γαϊδουράκι του αλησµόνητου παππού µου, Παπά-Γιώργη Γεργατσούλη, µε τέτοια µυστικότητα που ούτε ο ίδιος ακόµη δεν µε πήρε χαµπάρι.

Ξεκίνησα από το σπίτι µας στην Πετράκλα του Μέσα Αιµωροού. Πέρασα τα Συµβούλια, τον Οµπρός ποταµό και το Παλιό Νεκροταφείο. Όταν έφθασα στον ποταµό, τον πέρασα και προχώρησα προς τον Άγιο Χαράλαµπο. Στις φωνάρες µου για τα πράµατα που είχα για πούληµα, µε πλησίασαν σα τις µέλισσες οι χωριανές µου από τα Αµάσκια. Παρόλο ότι µε πρόδωσαν οι αποκριάτικες παλιοπραµατιέδες µου, δεν γνώρισαν την ταυτότητά µου.

Κρυμμένος μέσα στη γυναικεία φορεσιά, μουστουχομένος με το μαύρο τσεμπέρι της Μάνας μου, με φωνή γυναικεία και με προφορά Αρκασομενετιάτισσας, πέρασα τον Αι Χαράλαμπο κι έφθασα στο Τριώι. Απ’ εκεί αντίκρισα την κοσμοπλημμύρα, την πρωτοφανή στα χρονικά της Καθαροδευτέρας.

Ο κόσμος από το Απέρι και τ’ άλλα κοντινά χωριά ήταν αραδιασμένος στους δρόμους, στα δώματα και στ’ αμπέλια. Έφθασα στο Γιοφύρι της Βρύσης, και αναβαίνοντας τα σκαλιά, μέσα στον κόσμο άκουσα τη Γιαγιά μου, την παπαδιά, να λέει του Παπά-Γιώργη: «Αμέ ε, σου φαίνεται πώς ετούτος ιά ο γάαρος εμοιάζει του ικού μας;»

Από τα γέλια και τις φωνές δεν άκουσα την απάντηση του καλοκάγαθου παπά που με παρακολουθούσε με ειρωνικό ύφος. Καβαλάρης, ή μάλλον καβαλάρισσα, στ’ αφηνιασμένο από τον τρόμο γαϊδουράκι, και με τη συνοδεία μικρών και μεγάλων, αρσενικών και θηλυκών, χωριανών και ξενοχωριανών, έφθασα στη μέση της αυλής του Τσαγκάρη, και αφού ζήτησα ησυχία, άρχισα να απαγγέλλω…

 


ΤΟ ΦΕΡΜΑΝΙ ΤΗΣ ΚΑΘΑΡΟΔΕΥΤΕΡΑΣ ΤΟΥ 1929

Aπαγγελθέν
Υπό ΛΑΜΠΡΟΥ ΣΤΑΜΑΤΙΑΔΟΥ

1 Ακούσετε παρακαλώ δυο λόγια,
πούχω να σας πώ.
2 Σήμερον είναι καθαροδευτέρα,
και θα τα πούμε ξάστερα και πέρα πέρα.
3 Δεν θέλω να σας καυχηθώ πώς
ξέρω και συντάσσω,
για την πικράν αλήθειαν
θέλω να σας φωνάξω.
4 Η τύχη μου το θέλησε
και τούτο το σεφέρι,
κ’ ευρέθηκα τις αποκρηαίς
εφέτος εις τ’ Απέρι.
5 Και ντύθηκα πολλώ λογιώ
διά να παραστήσω,
τους φίλους και τους χωργιανούς
να τους ευχαριστήσω.
6 Εβραίος μόνος ντύθηκα
και ‘πούλου καμπανέλια,
και ψούνισαν νοικοκυρές
κι’ ώμοργα κοριτσέλια.
7 Επούλησε παχαρικό
που θε να βοηθήση,
όπιος δεν έκαμε παιδί
σίγουρα να ‘ποκτήση.
8 Πανωχωρίτισα γενά
μ’ άγράτιν εις το χέρι,
μαύρα μαλιά και κατσαρά
πολλά κλωσα σ’ τ ‘Απέρι.
9 Ούλαις αι ‘Απερίτισες
δε ξέρου πλιο να κλώσου,
και τη δουλειά μου σ’ άν ιδούν
ούλαις θα μου τα δώσου.


10 Γιατί το κλώθω παστρικά
και όλο με τη τάξη,
προπάντω δε το κατσαρό
το κάνω σα μετάξι…
11 Εζήτησα να κόψω ελαίς
κ’ είπαμου πώς δε θάχου,
γιατί σ’ τ’ Απέρι τα δενδρα
έπαψαν να τα σκάφου…
12 Εντύθηκα παρισινή
με τσάνταν εις το χέρι,
εδώ ‘χει κλίση περισσή
ολόκληρο το ‘Απέρι.
13 Την μόδα μου κυτάζασι
καθώς το λίγησμά μου,
ακόμη την περπατησιάν
ώς και το μίλημά μου.
14 Γιατί ενδιαφέρεσθε
και όλαις προσπαθήτε,
τον κάθε νεωτερισμό
να παρακολουθήτε.
15 Σήμερον ήρτα πό μακρυά
αυγά να σας πουλήσω,
και μη με περιπαίζετε (για την προφορά)
γιατί θα σιωπήσω.
16 Τ’ αυγά μου είνε δύκροκα
συτάκα του αφσιάρτη,
δρίλλα και διαλεκτά τυργιά
άλλη καμιά δε τ’ άχη.


17 Έχω φροκάλια τσ’ είν’ καλά
πολύ σφυχτοδεμένα,
και ψωμαλούκαις και είν’ γεραίς
καλάθια πλουμισμένα.
18 Πάρετε Απερίτησες
πάρτε νοικοκυραίς,
πάρτε ταϊς ψωμαθούκιαις μου
που ‘ναι καλαίς γεραίς.
19 Λέου μου πως πουλώ ακριβά
και σκέφτομαι να φύγω,
να πάω πίσω σ’ το χωργιο
μα βερεσέ δε δίνω.
20 Πεσίνι θέλω το παρά
εις ότι τσ’ άν πουλήσω,
γιατί χρωστού μου τσ’ είν’ πολλά
και θε να φαληρίσω.
21 Πουλώ και με τ’ αμύγδαλα
είτε και με το λάδι,
ή με κρασί ή με ρακί
και μ’ ότι άλλο λάχι.
22 Μά προτιμώ τα μύγδαλα
να φάση τα παιδιά μου,
που είνε η ορπία μου
και η παρηγοριά μου.
23 Γιατί το λάδι λιγοστοί
το έχουν εις το ‘Απέρι.
καθώς και τα χωράφια σας
κανείς σας δεν τα σπέρι.
24 Ένοναις εγεμίσανε,
σπαλάθοι ρομαιάσαν,
και έχει πολλαίς νυκοκυραίς
που παντελώς τα χάσαν..
25 Πουλήσα τα ζευγάργια των
και τ’ άλατρα τα κάψα,
γιατί σ’ αν σπέρουν είν κρυά
κ’ δσαν θερίζου κάψα.


26 Μήτε να σπείρου θέλου πλιο
μήτε και να θερίσου,
μόνο ταντέλας και χυτά
τα σπίτια να στολίσου,
27 Σ’ τη μόδα προσηλώθητε
πoύχoυν οι παλακίδαις,
και τα γυμνά σας δίχνετε
σ’ άν νάσθαι σείς αι ίδιες.
28 Αυτά τα κουτσομάνικα
είν’ για μεγάλες χώρες.
και όχι για την Κάρπαθο
πούν τίμιες αι κόρες.
29 Κουμάσχια, γάμους, και εφτά
τρέχετε με κανίσχια,
και φέρνετε τη δούλεψη
τ’ ανδρός σας ίσια ίσια.
30 Κ’ οι άνδρες σας σ’ την ξενητειά
χρόνια πολλά θ’ αργήσου,
δεν ημπορούσε πλιο να ρθού
μίε να σας φιλήσου
31 Σπολλάτι της Αμερικής
π’ έχει πολλά σπαρμένα,
και έρχονται το αλεύρια της
κ’ είνε κοσχυνισμένα,
32 Στέλλου σας της επιταγαίς
της πέρνεται σ’ τα χέργια,
κείναις πετού και φεύγουσι
ωσάν τα περιστέργια.
33 Γίετε της επιταγαίς
και πέρετε το αλεύρια,
να τρώτε και να κάίστε
να ‘χετε κο….μέργια.
34 Δεν πιάνουσι το τσούκουρα
να παν να καθαρίσου,
να σπείρου τα χωράφια των
τον Μάϊ να θερίσου.


35 Να βάλου εις τα σπίτια των
μέλαζη και σιτάρι,
νά ‘χουσι κάθε Σάατο
σωστό το βδομαάρι,
36 Να πιάσουν τη κνισάρα των
να ψυ οκοσκινήσου,
να βγάλουσι το πήτιρο
της πουλταις να ταΐσου,
να κάμουσι αυγά πολλά
να φάν και να χαρίσου,
37 Μόνον εκάμετε το αυγό
4 γρόσια τόνα,
για να κρατήτε το χιτό
μαζί με τη βελόνα.
38 Τα κεντητα και τα χιτά
άχριστα απομένου,
μίε και βράστη πιάνουσι
με κοιλιά χορτένου.
39 Σ’ τους παπουτσίαις ολονών
αναφορά θα δόσω,
τα ντακουνάκια τα ψυλά
για να τα χαμηλώσω.
40 Οι δρόμοι εις την Κάρπαθο,
εινε με τα χαλίκια,
στραόνου τα ντακούνια σας
χαλου και τα χαλίκια.
41 Εις το λαιμό πεντόλιρα
ακούω και χτυπούσι,
ρούχα παπούτσια, και φαή
πολλαί σας τα χρωστούσι.
42 Που πήγε το νοικοκυργιο
πουχαν αι παλαιαι σας,
όχου σκοπό τον έχουσι
εσάς αι κεφαλαί σας,


43 Απέρι υπερήφανο
που πήγα τα κεφάλια,
κ’ έμεινες απροστάτευτο
κ’ είς σε χαμένα χάδια
44 Απέρι υπερύφανο
που μοιάζεις σαν Ευρώπη,
που πήγαν οι μεγάλοι σου,
και οι σοβαροί άνθρωποι,
45 «Όχου και τία κάϊσται;
τσαι τία καρτεράται,
τσαι δεν αλλάζεται σκοπώ
τσαι δε μετανοάται.
46 Ας μοιρασθούσι τα προικιά
εις τα παιδιά εξ ίσου,
γιά νάχου γήν να εργασθούν
σ’ το τόπο μας να ζήσου.
47 Κάτω η πολυτέλεια
κ’ η ψωροπερηφάνια,
και πάρτε νέοι τ’ άλατρα
κορίτσια τα δραπάνια.
48 Σφυρί, Δραπάνι τσ’ άλατρο
και η δενδροφυτεία,
μόνον αυτά θα φέρουσι,
σ’ το κόσμο ευτυχία,
49 Συγνώμη που τους ποιητές
και τους γραματισμένους,
γιατί τους στίχους μου καλά
δεν έχω συνταγμένους.
50 Ταϊς συμβουλαίς που φώναξα
καλά να συλoυάσθαι,
τσ’ όλοι σας κάθε αποκράς
και μένα να θυμάσθαι.


Καθαροδευτέρα στο Απέρι, 1929. Σημειώνεται με Χ ο Λάμπρος Σταματιάδης (κέντρο και δεξιά).

 


Πηγές και Αναφορές

  1. Μασκαρέματα Καθαράς Δευτέρας στ’ Απέρι, του Ανδρέα Μακρή, Εφημερίδα Ομόνοια, 2020, Φ63
  2. Το Φερμάνι της Καθαροδευτέρας του 1929, Λάμπρος Σταματιάδης, Αρχείο Ηλ. Σταματιάδη (με την ευγενή παραχώρηση της κας. Ρηγοπούλας Βασιλαράκη-Ταβερνάρη).
  3. Λάμπρος Ι. Σταματιάδης (λήμμα στην Καρπαθο-παίδεια)

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s