Πώς ξανάνοιξαν  τα  Ελληνικά σχολεία της Καρπάθου στη διάρκεια της Γερμανικής κατοχής;

Γράφει ο συνεργάτης μας
Ανδρέας Ηλία Μακρής

Το Σχολικό Συγκρότημα Απερίου - 1939
Το επιβλητικό κτήριο του Σχολείου που ανήγειρε το 1939 η Ομόνοια Απεριτών Αμερικής

Μετά από 76 χρόνια εσκεμμένης τολμώ να πω, συλλογικής αγνωσίας και αμνησίας ανασύρω στην επιφάνεια την  ιστορική εξέγερση που έλαβε χώρα στο Απέρι για την επαναλειτουργία των ελληνικών σχολείων, με πατριώτες πρωταγωνιστές, τους γονείς μαθητών διαρκούσης ακόμη της γερμανικής κατοχής και μάλιστα, ένα ολόκληρο χρόνο πριν την απελευθέρωση.

Ας εξιστορήσουμε λοιπόν το υψίστης εθνικής σημασίας γεγονός, αφού ποτέ δεν υπήρξε ερωτητέον από «επαΐοντες» συμπατριώτες μας, πώς ξανάνοιξαν τα ελληνικά σχολεία στην Κατοχή, όταν μας συνηθίζουν τα καλοκαίρια να διοργανώνουν κάθε μορφής διαλέξεις, ημερίδες,  διημερίδες, πολιτιστικές συναντήσεις, συμπόσια ή μνημόσυνα, πολλές φορές μάλιστα, ήσσονος σημασίας, ο πιο ήπιος χαρακτηρισμός που μπορώ χρησιμοποιήσω  σε γλώσσα καθαρεύουσας.

Επαναφέρω λοιπόν στην επικαιρότητα το ιστορικό γεγονός, με διασταυρωμένες αξιόπιστες μαρτυρίες ευελπιστώντας ότι με  τη συμπλήρωση των 76 χρόνων από την εξέγερση για Ελληνική παιδεία, κάποιοι «σφραγιδοκράτορες» θα επιδείξουν το πρέπον ενδιαφέρον και θα εκπληρώσουν το καθήκον τους, ώστε να καθιερωθεί η 1η Νοεμβρίου 1943, «Ημέρα παλινόρθωσης Ελληνικής Παιδείας» στην Κάρπαθο.

 Είναι γνωστόν ότι, στις 3 Σεπτεμβρίου 1943 εντελώς αιφνίδια, οι Γερμανοί απέσπασαν αμαχητί από τους Ιταλούς την πολιτική και στρατιωτική διοίκηση της Καρπάθου. Αποτέλεσμα, οι συμμαχικοί αεροπορικοί και ναυτικοί βομβαρδισμοί των Πηγαδίων  να ενταθούν περισσότερο, με αρκετά θύματα μεταξύ των αμάχων.

Τότε, οι Πηγαδιώτες  υποχρεώθηκαν βίαια από τους Γερμανούς, όπως εντός 48 ωρών εγκαταλείψουν ομαδικά τα σπίτια και τα νοικοκυριά τους, στο έλεος του Θεού και των διαθέσεων του κατακτητή, με τη συντριπτική πλειοψηφία να μετακομίζει(1) στο Απέρι. Φυσικό επακόλουθο στο δημοτικό σχολείο Πηγαδίων ελλείψει μαθητών δεν άνοιξε, μπήκε λουκέτο. Αυτό όμως είχε σαν συνέπεια, η έναρξη της σχολικής χρονιάς στο  Απέρι να γίνει με καθυστέρηση μηνός και πλέον, μέχρι να βολευθούν όπως- όπως, οι εκπατρισμένοι Πηγαδιώτες(2) σε συγγενικά σπίτια και «παράκαιρα»(3)

Ας δούμε ωρολογιακά την εξέλιξη των γεγονότων.

Δευτέρα 1η Νοεμβρίου 1939

Πρωί στις 8.00 ξεκινά επί τέλους η 7η στη σειρά, σχολική χρονιά  της υποχρεωτικής εκμάθησης της ιταλικής γλώσσας στο Απέρι. Το  ιταλικό εκπαιδευτικό προσωπικό αποτελούμενο από δύο όμορφες Ιταλίδες δασκάλες(4) και τον Φραγκολεβαντίνο Ιταλό δάσκαλο Αndrea Valliano περιβεβλημένο με ιταλική στρατιωτική στολή περιμένουν πώς και πώς, τα Απεριτάκια και τα Πηγαδιωτάκια στην είσοδο του σχολικού κτηρίου  που στέγαζε τις τάξεις του Δημοτικού Σχολείου (σημερινό Λύκειο Απερίου) για την έναρξη των ιταλικών μαθημάτων.  Ορισμένοι όμως γονείς προνόησαν και τα παιδιά τους μεταφέρουν στη σάκα -εκτός από αμύγδαλα και σταφίδες- το παλιό ελληνικό «Αναγνωσματάριο» του 1936.

Σχολικό Αναγνωστικό Τρίτης Δημοτικού του 1939

Ψύλλοι μπήκαν φαίνεται στα αφτιά του Valliano από εγχώριους «καλοθελητές» και ψάχνει μία-μία τις μαθητικές σάκες. Στη θέα του  ελληνικού «Αναγνωστικού» γίνεται έξαλλος. Κατακόκκινος σαν αστακός βρίζει ακατανόμαστα στα ιταλικά τους μικρούς μαθητές.

Οι γονείς συγκεντρωμένοι ανά ομάδες στο πέργερο της  Μητρόπολης παρακολουθούν στην αρχή αμήχανα τα διαδραματιζόμενα. Γρήγορα όμως  αντιδρούν, εξεγείρονται με μπροστάρη τον ιταλομαθή φαρμακοποιό  Γεώργιο Μιχ. Λαμπρινό(5) που συνοδεύει τον εξαετή πρωτογιό του Μιχαλάκη μαθητή  της δευτέρας τάξης του δημοτικού. Ανάμεσα στο μέγα πλήθος γονέων και κηδεμόνων και η Πηγαδιώτισσα μητέρα του γράφοντα Φωτεινή Μακρή-Χιωτάκη συνοδεύοντας «πρωτάκι», τον πεντάχρονο αδελφό μου Γιώργο. Ο σεμνός πατριώτης γίνεται έξω φρενών. Ξεσφίγγει τη γραβάτα του, αισθάνεται να τον πνίγει και επιτακτικά προτρέπει όλους τους γονείς:

«Ακ(ο)λουθάτε με…»

Απαξάπαντες οι γονείς και κηδεμόνες πλησιάζουν τον Γερμανό φρούραρχο Απερίου Mayer που  παρακολουθούσε από κοντινή απόσταση το θέαμα της προσέλευσης των μικρών μαθητών. Ο θαρραλέος πατριώτης διαμαρτύρεται ότι τα παιδιά τους στερούνται εκπαίδευσης στη μητρική τους γλώσσα(6). Ο σαραντάχρονος γκριζομάλλης Γερμανός συνειδητοποιεί τη σοβαρότητα του προβλήματος και αντικρύζοντας  τη μαζική εξέγερση των γονέων, αναγνωρίζει το δίκαιο του αιτήματος και χωρίς ενδοιασμούς προχώρησε στο άμεσο άνοιγμα των ελληνικών σχολείων, τα οποία μικρόνοα και αψυχολόγητα  έκλεισε στις 21 Ιουλίου 1937 ο τότε Ιταλός κυβερνήτης της Δωδεκανήσου Cesare Maria De Veccki:

-Είσθε Έλληνες, Ελληνικά  τα σχολεία!

Και συνέχισε:

 -Σας θαυμάζω. Στα εφηβικά μου χρόνια στην πατρίδα έτυχα Κλασσικής Ελληνικής Μόρφωσης.

 Έμαθα να διαβάζω και να γράφω Ελληνικά, κ.ά.

Ο αείμνηστος Γεώργιος Μιχ. Λαμπρινός, μακρινός απόγονος του Χατζηλία Γ. Οικονόμου, παραστάτη(7) ήρωα και μάρτυρα της Kαρπαθιακής Eλευθερίας του 1821, πλέοντας σε πελάγη εθνικού  παραληρήματος, αρχίζει σαν παλικαρόπουλο να χτυπά ο ίδιος τις καμπάνες του Μητροπολιτικού ναού και να βροντοφωνάζει με ουρανομήκεις ζητωκραυγές: 

«Ελληνικά τα Σχολεία»!
«Ελληνικά τα Σχολεία»! (8)

Οι πανηγυρικές του καμπανοκρουσίες και οι μυριόστομες πια κραυγές του πλήθους σχίζουν τον αέρα, ενώ έντρομο το ιταλικό διδασκαλείο εξαφανίζεται. Ταυτόχρονα δύο παλικάρια, οι Ευριπίδης Ι. Καπετανάκης και Ηλίας Ι. Σταματιάδης, που σε προηγούμενο χρόνο, με ηρωική προσπάθεια κάποια θεοσκότεινη νύχτα είχαν ξηλώσει και θρυμματίσει την τοποθετημένη στη πρόσοψη του σχολείου ιταλική επιγραφή «Scuola Elementare Italiana dAperi» επανέλαβαν την πράξη τους τώρα, εν μέσω θύελλας χειροκροτημάτων.

Η χαρμόσυνη είδηση όπως ήταν φυσικό, διαδόθηκε αμέσως από χωριό, σε χωριό και κάλυψε όλη την Κάρπαθο. Στο Απέρι προσλαμβάνονται αμέσως, οι «εν αργία» και «εν πείνη» διατελούντες διπλωματούχοι Ελληνοδιδάσκαλοι: Χριστόφορος Φρ. Σακελλαρίδης, Μανώλης Ηλ. Λάμπρος, Νίκος Β. Μαυράκης, Ευανθία ΦιλιππίδηΜοσχονά, Μαρίτσα Καπετανάκη.

Σημείωση: Λίγο αργότερα προστέθηκε ο νεαρός δάσκαλος Γιώργος Λογ. Χιωτάκης.

Εν τω άμα, ακολούθησε το άνοιγμα των ελληνικών Δημοτικών σχολείων στα υπόλοιπα χωριά -εκτός  των Πηγαδίων για τους αναφερθέντες λόγους- καθώς και η επαναλειτουργία του Ημιγυμνασίου Απερίου με τέσσερις αρχικά τάξεις και άμεση πρόσληψη των επίσης εν «αργία» και  εν «πείνη» διατελούντων Καρπαθίων καθηγητών: Αριστοτέλη Σταυράκη, Αντώνη Μαστρογιάννη, Γιάννη Ασπρουλάκη.

Σημείωση: Αργότερα, προστέθηκε και ο φιλόλογος καθηγητής Σταμάτης Ι. Καπετανάκης.

Ενα Σχόλιο

Στην ιστοριογραφία είναι γνωστόν ότι, δεν στηλιτεύονται μόνο οι εσκεμμένες παραποιήσεις, αλλά και οι ανέντιμες αποσιωπήσεις. Διερωτώμαι, λοιπόν,  γιατί σε ένα τόσο σοβαρό Παγκαρπαθιακής εμβέλειας πατριωτικό θέμα  οι εκπαιδευτικοί της κατοχής  που έζησαν τα γεγονότα από πρώτο χέρι, αφού άνοιξαν ξαφνικά  τα σχολεία και άρχισαν να   τους καταβάλλονται οι περιούσιοι μισθοί, γιατί επέδειξαν πρωτοφανή αφασία, κάνοντας κατά το κοινώς λεγόμενον, την… πάπια. Για λόγους που εύκολα ανιχνεύονται όμως, έντεχνα και μεθοδικά το αποσιώπησαν, το έθαψαν γιατί  αυτό βόλεψε  κάποιους «επώνυμους», απόντες όμως των ιστορικών στιγμών.

Και όμως, υπήρξαν και υπάρχουν ακόμη ακριβόλογες μαρτυρίες επιζώντων μαθητών της περιόδου εκείνης, σημερινοί ογδοηντάρηδες και άνω (εξ ίσου πολύτιμες για την ιστοριογραφία) για διασταύρωση και επιβεβαίωση της ιστορικής αλήθειας. Γνωρίζουμε ότι οι γενεές  παρέρχονται, οι πρωταγωνιστές μάς αφήνουν χρόνους, η συλλογική μνήμη εξασθενεί με συνέπεια ιστορικά συμβάντα του τόπου να διαγράφονται.

Στο δια ταύτα

‘Εως τώρα υπήρξαμε αγνώμονες, αμνήμονες, αστόχαστοι, ανιστόρητοι. Η «ΟΜΟΝΟΙΑ» Απερίου οφείλει να αναλάβει πρωτοβουλίες ώστε, η 1η Νοεμβρίου 1943  να καθιερωθεί επί τέλους στην Κάρπάθο, ημέρα  «Παλινόρθωσης Ελληνικής Παιδείας». Αντιγράψτε το παράδειγμα των Μενετών που δικαίως και έγκαιρα, καθιέρωσε την 5η Οκτωβρίου 1944  ημέρα  Απελευθέρωσης της Καρπάθου.


Αναφορές και Σημειώσεις

  1. Τον Οκτώβρη του 1943, ο επί σειρά ετών, Απερίτικης καταγωγής Εκκλησιαστικός Επίτροπος της Βαγγελίστριας Πηγαδίων Γεώργιος Σακέλλης, φρόντισε για την προστασία τους και πήρε μαζί του στο Απέρι, τη θαυματουργή εικόνα της Παναγίας, τις εικόνες του Χριστού ως Μέγα Αρχιερέα και του Ιωάννη του Προδρόμου και τις τοποθέτησε στο Μητροπολιτικό ναό στο Απέρι πάνω σε τραπέζια μπροστά στην ωραία Πύλη, για να επανέλθουν φυσικά στην πρωτέρα θέση τους, μετά την απελευθέρωση.
  2. Ακόμη και οι Μενεδιάτες μεγαλέμποροι των Πηγαδίων μετοίκησαν στο Απέρι!
  3.  Αμπελόσπιτα.
  4. Λίγο αργότερα, η Μaria Tereza Vendura μία εκ των δύο Ιταλίδων εκπαιδευτικών προσέφερε αυτοβούλως, πολύτιμες υπηρεσίες στο συμμαχικό αγώνα, ως συνεργάτιδα κατασκοπευτικού δικτύου αποσπώντας πληροφορίες από τον παράφορα ερωτευμένο Γερμανό φρούραρχο Μενετών Εber.
  5. Ο Γεώργιος Μιχ. Λαμπρινός ενώ εξελέγη από τους πρώτους, μέλος της  πενταμελούς Επαναστατικής Παγκαρπαθιακής Επιτροπής που συστήθηκε στις 7 Οκτωβρίου 1944 στο Μητροπολιτικό Μέγαρο Απερίου, με συμμετοχή 53 Καρπαθιακών  προσωπικοτήτων βλέποντας πρώτο επιλαχόντα τον φίλο του και στενό συνεργάτη γιατρό Φραγκιό  Γ. Σακελλαρίδη απέσυρε οικειοθελώς υπέρ αυτού, την  προσωπική του συμμετοχή στην Επαναστατική Επιτροπή παρά την πείσμονα αρχικά, άρνηση του γιατρού. Βέβαια, αργότερα με ψυχραιμότερη σκέψη μετανόησε για την αυθόρμητη πρωτοβουλία του, αλλά θα ήταν άδικο  πέρα για πέρα να μην λάβει δημοσιότητα το γεγονός.
    Αλήθεια, ποιος άλλος στη θέση του θα έκανε τέτοια παραχώρηση εις βάρος της υστεροφημίας του; Εδώ, άφαντοι, κομπάρσοι λάου-λάου προσπαθούν με κάθε ευκαιρία να καθιερωθούν  σαν πρωταγωνιστές εθνικών αγώνων, αφού «στην Ελλάδα είσαι ό,τι δηλώσεις». Καρούζος τάδε έφα.
  6.  Η ιταλική γλώσσα διδασκόταν υποχρεωτικά, σαν κύριο μάθημα.
  7. Βουλευτής.
  8. Κάποιοι παραγράφουν τα γεγονότα και προκαλούν την ιστορική πραγματικότητα. Πιστώνουν το άνοιγμα των ελληνικών  σχολείων στον «φιλέλληνα» Γερμανό υπολοχαγό Hans Vogeler. Μα, αυτός επιβεβαιωμένα πάτισε πόδι στην Κάρπαθο στις 7  Ιανουαρίου 1944.  Δηλαδή, δύο μήνες και επτά ημέρες μετά τα γεγονότα. Πως είναι δυνατόν να ευσταθεί τέτοιος ανυπόστατος ισχυρισμός;
    Άλλοι, διατείνονται ότι χάρη στις ενέργειες της Μητρόπολης Καρπάθου -χηρεύουσα ήδη από το 1940 λόγω αποδημίας του δεσπότη Γερμανού με τοποτηρητή τον  παπά-Αντώνη Χατζηαντωνιάδη-  άνοιξαν λέει, τα ελληνικά σχολεία. Ουδέν αναληθέστερον, ο ισχυρισμός  είναι εξωπραγματικός και δεν αντέχει σοβαρού σχολιασμού.    

 Απόσπασμα από το βιβλίο μου: «Ποτιδαιέων!  Εύθυμα, σοβαρά  &  κωμικοτραγικά»

Υστερόγραφο: Στις 22/3/2017  που ανήρτησα το προηγούμενο άρθρο μου στο FΒ, μεταξύ πολλών σχολίων, η επιβεβαίωση ήρθε από την αείμνηστη Καλλιόπη Γ. Μακρή από το Connecticut  USA που έζησε μαθήτρια τα γεγονότα:  Γράφει: Μου θύμισες τα γεγονότα που είχα ζήσει ως μαθήτρια, ακριβώς όπως τα αναφέρεις…  (υπολογίζω η ηλικία της θα ήταν τότε 10-12 χρονών).  

One thought on “Πώς ξανάνοιξαν  τα  Ελληνικά σχολεία της Καρπάθου στη διάρκεια της Γερμανικής κατοχής;”

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s